‘ยมลแห่งยมโลก’ (Yomi no Tsugai) คือผลงานของ ‘ฮิโรมุ อารากาวะ’ (Hiromu Arakawa) ผู้เขียน ‘แขนกลคนแปรธาตุ’ ที่พาไปรู้จัก ‘ยูรุ’ เด็กหนุ่มผู้เติบโตอย่างสงบในหมู่บ้านกลางหุบเขา ก่อนชีวิตจะพลิกผันเมื่อหมู่บ้านถูกโจมตี และความจริงเกี่ยวกับ ‘อาซะ’ ฝาแฝดที่ถูกแยกจากกันตั้งแต่วัยเด็กค่อย ๆ เปิดเผยขึ้น พร้อมกับปริศนาของ ‘ยมล’ สิ่งมีชีวิตลึกลับที่ปรากฏเป็นคู่ เรื่องราวของพี่น้องคู่นี้จึงไม่ได้ชวนให้สงสัยเพียงว่าพวกเขาเป็นใคร แต่ยังชวนตั้งคำถามว่า เหตุใดการมีอยู่ของ ‘คู่’ จึงสำคัญต่อโลกใบนี้

นี่คือเรื่องย่อที่ทำให้เรากดคลิกเข้าไปดูอนิเมะเรื่องนี้ ซึ่งกำลังออกอากาศอยู่บน Netflix และในระหว่างที่เขียนบทความนี้ เรื่องราวก็ดำเนินมาถึงตอนที่ 18 แล้ว (ปัจจุบันถึงตอนที่ 20) อย่างไรก็ตาม ในฐานะคนที่ติดตามจากอนิเมะเพียงอย่างเดียวและไม่ได้อ่านมังงะ บทความนี้จึงไม่ได้ชวนมาคาดเดาสปอยหรือวิเคราะห์เหตุการณ์ที่จะเกิดขึ้นต่อไป แต่อยากชวนมอง ‘ยูรุ - อาซะ’ ผ่านแนวคิดเรื่องตัวตน ตำนานแฝด และเรื่องเล่าของพี่น้องจากหลากหลายวัฒนธรรมทั่วโลก เพราะเมื่อย้อนกลับไปดูเรื่องเล่าของคู่แฝดในหลายสังคม เราจะพบว่าแฝดมักไม่ได้เป็นเพียงพี่น้องที่เกิดมาพร้อมกัน หากแต่เป็น ‘คู่’ ที่มาพร้อมความพิศวง บางคู่เป็นจุดเริ่มต้นของอาณาจักร บางคู่เป็นหนึ่งเดียวกันทางจิตวิญญาณ ขณะที่บางคู่ทำหน้าที่รักษาสมดุลของโลก

พร้อมวิเคราะห์ ‘ยมลแห่งยมโลก’ ผ่านเรื่อง ‘คู่’ ว่า มีความหมายอย่างไร เพราะไม่เพียง ‘ยูรุ’ และ ‘อาซะ’ ที่เป็นฝาแฝด แต่ ‘ยมล’ ที่ผูกโยงกับพวกเขาก็ปรากฏขึ้นเป็นคู่เช่นเดียวกัน โดยชวนมาถอดรหัสความนัยเรื่องคู่ ๆ ไปด้วยกันว่า ความเป็น ‘คู่’ และการมีอยู่ของอีกฝ่ายกำลังบอกอะไรเราเกี่ยวกับโลก ความสัมพันธ์ และตัวตนของพวกเขาในเรื่องนี้ได้บ้าง

แฝดและยมโลก เมื่อ ‘คู่’ คือกุญแจเชื่อมโลกของคนเป็น คนตาย และสัญลักษณ์ของพื้นที่เปลี่ยนผ่าน

‘ยมโลก’ ในเรื่อง ‘ยมลแห่งยมโลก’ มาจากแนวคิดเกี่ยวกับโลกหลังความตายในญี่ปุ่นที่เรียกว่า ‘โยมิ’ (Yomi) หรือ ดินแดนแห่งความตาย ตามตำนานชินโตที่ปรากฏในคัมภีร์โบราณ ‘โคจิกิ’ (Kojiki) โดยบอกเล่าตำนานตั้งแต่การสร้างโลกของเทพเจ้าชินโต การกำเนิดหมู่เกาะญี่ปุ่น ไปจนถึงลำดับวงศ์ตระกูลของจักรพรรดิยุคโบราณ ในฐานะโลกใต้ดินอันมืดมิดที่ ‘อิซานางิ’ เดินทางลงไปตามหา ‘อิซานามิ’ หลังจากเธอเสียชีวิต (ทั้งสองคือเทพผู้ให้กำเนิดหมู่เกาะญี่ปุ่นและเหล่าเทพอีกมากมาย อีกทั้งยังเป็นทั้งพี่น้องและสามีภรรยากันตามตำนานญี่ปุ่น)

ตำนานเล่าว่า หลังอิซานามิเสียชีวิตจากการให้กำเนิดคางุตสึจิ เทพแห่งไฟ อิซานางิผู้เป็นทั้งพี่ชายและคู่ครองจึงลงสู่ ‘โยมิ’ เพื่อตามเธอกลับมา แต่อิซานามิบอกว่าเธอกินอาหารของโยมิไปแล้ว จึงไม่อาจกลับสู่โลกคนเป็นได้ง่าย ๆ และขอให้อิซานางิรอการอนุญาตจากเหล่าเทพ โดยห้ามมองเธอ ทว่าเขากลับจุดไฟขึ้นและพบอิซานามิในร่างที่เน่าเปื่อย พร้อมเหล่าเทพอัสนีบนร่างนั้น อิซานางิจึงหนีกลับสู่โลกคนเป็น ขณะที่อิซานามิส่งวิญญาณและอสูรไล่ตาม ก่อนที่เขาจะใช้ก้อนหินปิดทางเข้าโยมิ ตัดขาดสองโลกออกจากกัน

เรื่องราวนี้ทำให้เห็นว่า โยมิไม่ได้แยกขาดจากโลกคนเป็นโดยสมบูรณ์ เพราะครั้งหนึ่งอิซานางิยังสามารถเดินทางเข้าไปและกลับออกมาได้ หากสิ่งที่เปลี่ยนไปคือ เมื่อข้ามเส้นแบ่งนั้นแล้ว ความสัมพันธ์ระหว่างสองโลกก็ไม่อาจกลับมาเหมือนเดิมอีก โยมิจึงอาจมองได้ในฐานะ ‘พื้นที่คาบเกี่ยว’ ที่โลกของคนเป็นและคนตายยังสามารถแตะถึงกันได้ เป็นพื้นที่ที่สถานะของการมีอยู่ถูกท้าทาย และการข้ามจากฝั่งหนึ่งไปสู่อีกฝั่งย่อมทิ้งบางสิ่งไว้เบื้องหลังเสมอ ด้วยเหตุนี้ เราจึงมองว่า พื้นที่แห่งนี้ทำหน้าที่เหมือนกับ ‘พื้นที่เปลี่ยนผ่าน’ ที่ซึ่งการข้ามจากฝั่งหนึ่งไปสู่อีกฝั่งหมายถึงการเปลี่ยนสถานะของการมีอยู่ และเมื่อข้ามผ่านไปแล้ว ก็ไม่อาจกลับมาเป็นเช่นเดิมได้ทั้งหมด ความตายจึงไม่ได้ทำหน้าที่เป็นเพียงจุดจบ หากกลับเป็นประตูที่เปิดไปสู่การเปลี่ยนแปลงบางอย่าง

ดังนั้น หากยมโลกคือพื้นที่ที่ทำให้เส้นแบ่งระหว่างคนเป็นกับคนตายพร่าเลือน ‘แฝด’ ก็เป็นภาพของความกึ่งกลางในลักษณะเดียวกัน เพราะแฝดคือคนสองคนที่มีจุดกำเนิดและความคล้ายคลึงร่วมกัน แต่ไม่อาจเป็นคนคนเดียวกันได้ พวกเขาจึงอยู่ระหว่างความเป็นหนึ่งเดียวกับความแตกต่าง ระหว่างการเป็น ‘อีกคน’ กับการเป็นเสมือนอีกด้านของตัวเราเอง

ในแง่นี้ ‘คู่แฝด’ จึงเป็นกุญแจเชิงสัญลักษณ์ในการตีความโยมิในเรื่องนี้ว่า เพราะการมีอยู่ของ ‘อีกคน’ ทำให้การข้ามผ่านระหว่างสองโลกไม่ใช่การตัดขาดอย่างสมบูรณ์ เมื่อคนหนึ่งเดินทางไปสู่อีกฝั่ง อีกคนยังคงเป็นทั้งเงา พยาน และร่องรอยที่เชื่อมโยงเขากับโลกเดิมอยู่ ความสัมพันธ์ของแฝดจึงช่วยทำให้เห็นว่า การข้ามผ่านไม่ได้เกิดขึ้นกับคนเพียงคนเดียว หากยังเปลี่ยนความสัมพันธ์และตัวตนของคนที่อยู่ทั้งสองฝั่งไปพร้อมกัน เหมือนกับที่ยูรุและอาซะ ต้องเข้าไปยังยมโลกเพื่อเข้าถึงพลัง ‘ปลดปล่อย’ และ ‘ปิดผนึก’ โดยมีเงื่อนไขสำคัญคือต้อง ‘ตาย’ ก่อนนั่นเอง การเดินทางไปยมโลกจึงเหมือนกับทั้งสองคน การเดินทางไปยมโลกของทั้งคู่จึงเปรียบเสมือนการก้าวเข้าสู่พื้นที่ที่ทำให้พวกเขาต้องเผชิญหน้ากับอีกด้านของกันและกัน ขณะเดียวกันก็ทำให้เห็นว่า แม้จะเดินอยู่คนละเส้นทาง แต่การเปลี่ยนแปลงของคนหนึ่งย่อมส่งผลต่ออีกคนเสมอ

แฝดและวัฏจักรธรรมชาติ เมื่อมนุษย์มักเล่าถึงความสมดุล คู่ตรงข้าม และกฏของจักรวาลผ่านตำนาน ‘คู่ ๆ’

บางทีมนุษย์อาจผูกพันกับเรื่อง ‘คู่’ มากกว่าที่คิด เพราะเราเองก็เติบโตมากับร่างกายที่มีสองข้าง ทั้งตา หู แขน ขา ไปจนถึงอวัยวะภายในหลายส่วน ความเป็นคู่จึงอาจเป็นโครงสร้างพื้นฐานที่เราคุ้นเคยโดยไม่รู้ตัว และเมื่อมนุษย์พยายามทำความเข้าใจโลก ธรรมชาติ และจักรวาล ‘คู่’ จึงมักปรากฏขึ้นในฐานะภาพแทนของสิ่งที่เสริม ขัดแย้ง หรือถ่วงดุลกัน โดยเฉพาะ ‘พี่น้อง’ ที่ถูกเล่าซ้ำในตำนานหลากหลายวัฒนธรรม

ยกตัวอย่างจากตำนานเกี่ยวกับพี่น้องในญี่ปุ่น โดยหนึ่งในเรื่องราวที่คาดว่าเป็นแรงบันดาลใจสำคัญให้กับเรื่องนี้ ก็คือตำนานของ ‘อิซานางิ’ โดยหลังกลับขึ้นมาจากยมโลกและชำระล้างร่างกาย ดวงตาซ้ายของเขาให้กำเนิด ‘อามาเทราสึ’ เทพีแห่งดวงอาทิตย์ ส่วนดวงตาขวาให้กำเนิด ‘สึคุโยมิ’ เทพแห่งดวงจันทร์ ทั้งสองจึงกลายเป็นภาพแทนของกลางวันและกลางคืน สองสิ่งที่ดูเหมือนตรงข้ามกัน แต่กลับทำงานต่อเนื่องเป็นจังหวะเดียวกัน

ตำนานนี้ชวนให้นึกถึง ‘ยูรุ’ และ ‘อาซะ’ ที่ถูกเรียกว่า ‘เด็กผู้แบ่งกลางวันกับกลางคืน’ เหมือนพี่น้องอามาเทราสึและสึคุโยมิ และในขณะเดียวกันพลังของทั้งคู่ก็ถูกวางไว้เป็นสองขั้ว คือ ‘ปิดผนึก’ และ ‘ปลดปล่อย’ สิ่งที่น่าสนใจจึงอาจไม่ใช่เพียงว่าทั้งสองมีพลังแตกต่างกัน แต่คือพลังของแต่ละฝ่ายดูจะมีความหมายขึ้นจากการมีอยู่ของอีกฝ่าย เช่นเดียวกับกลางวันที่ย่อมสัมพันธ์กับกลางคืน หรือการปิดผนึกที่ย่อมมีความหมายเมื่อมีบางสิ่งที่สามารถถูกปลดปล่อยได้

เมื่อมองเช่นนี้ ‘ยมล’ ที่ปรากฏเป็นคู่จึงอาจสะท้อนกฎของโลกในเรื่องที่ไม่ได้มีเพียงสองสิ่งอยู่เคียงข้างกัน แต่เป็นสองสิ่งที่ทำให้วัฏจักรดำเนินต่อไป เช่นเดียวกับกลางวันที่นำไปสู่กลางคืน และกลางคืนที่เปิดทางให้วันใหม่กลับมา ‘คู่’ ในเรื่องจึงอาจไม่ได้หมายถึงความสมดุลระหว่างสิ่งที่เหมือนกัน หากคือความสัมพันธ์ระหว่างสิ่งที่แตกต่างกัน แต่ขาดจากกันไม่ได้ เพราะการมีอยู่ของสิ่งหนึ่ง อาจเป็นเงื่อนไขให้สิ่งตรงข้ามได้ถือกำเนิดขึ้นเสมอ ดั่งเดียวกับวัฎจักรของธรรมชาติ

แฝดและตัวตน เมื่อการมี ‘อีกคน’ คือสัญญะแห่งเงาสะท้อนของตัวเรา

ในทางวรรณกรรม แนวคิดเรื่อง ‘อีกคน’ ปรากฏในรูปของ ‘the double’ หรือ ‘Doppelgänger’ ซึ่งมักใช้ตัวละครที่มีความเหมือนหรือเป็นภาพสะท้อนของตัวเอก เพื่อสำรวจความไม่แน่นอนของตัวตนและเส้นแบ่งระหว่าง ‘ฉัน’ กับ ‘อีกคน’ คู่แฝดจึงไม่ได้ทำหน้าที่เพียงเป็นตัวละครสองคนที่มีรูปลักษณ์เหมือนกัน หากยังอาจเป็นภาพภายนอกของความขัดแย้งภายใน ทั้งความกลัว ความปรารถนา ความรู้สึกผิด หรือด้านของตัวเองที่ไม่อาจยอมรับได้

แนวคิดนี้เห็นได้ชัดใน The Double (1846) ของ ฟีโอดอร์ ดอสโตเยฟสกี (Fyodor Dostoevsky) เมื่อ โกลยัดกิน พบชายอีกคนที่มีชื่อและรูปลักษณ์เหมือนตนเองแทบทุกประการ แต่กลับมีบุคลิกและชีวิตในแบบที่เขาไม่มี ความเหมือนจึงค่อย ๆ กลายเป็นความน่าหวาดหวั่น เพราะ ‘อีกคน’ ไม่ได้เพียงสะท้อนตัวตน หากยังเข้ามาสั่นคลอนตำแหน่งและความเป็นตัวตนของเขาเอง ต่อมาแนวคิดเรื่อง ‘the double’ ยังเชื่อมโยงกับ ‘the uncanny’ ของ ซิกมันด์ ฟรอยด์ (Sigmund Freud) ความรู้สึกน่าพิศวงเมื่อสิ่งที่คุ้นเคยและใกล้ตัวกลับปรากฏขึ้นในรูปที่แปลกประหลาด ทำให้การพบ ‘อีกคนที่เหมือนเรา’ กลายเป็นทั้งการเผชิญหน้ากับสิ่งคุ้นเคยและสิ่งที่เราไม่อยากรู้จักในตัวเอง

เมื่อมองกลับมาที่ยูรุและอาซะ ความเป็นฝาแฝดจึงทำให้แนวคิดเรื่อง the double น่าสนใจขึ้นอีกขั้น เพราะทั้งคู่เริ่มต้นจากจุดเดียวกัน มีสายเลือดเดียวกัน แต่การถูกแยกจากกันและเติบโตในโลกที่แตกต่างกันกลับทำให้พวกเขากลายเป็นคนละตัวตน การกลับมาพบกันจึงไม่ใช่เพียงการพบ ‘อีกคน’ ที่มีต้นกำเนิดเดียวกัน แต่เป็นการเผชิญหน้ากับชีวิตอีกแบบที่ตัวเองไม่ได้เลือก และทำให้เห็นว่า ตัวตนอาจไม่ได้ถูกกำหนดจากจุดกำเนิดเพียงอย่างเดียว หากค่อย ๆ ถูกสร้างขึ้นจากประสบการณ์ ความทรงจำ และเส้นทางที่แต่ละคนเดินมา ยูรุและอาซะจึงเป็นทั้ง ‘คู่แฝด’ และ ‘ภาพสะท้อน’ ของกันและกัน เหมือนกันในจุดเริ่มต้น แต่แตกต่างกันในสิ่งที่พวกเขากลายเป็น

ท้ายที่สุด เมื่อมอง ‘ยมลแห่งยมโลก’ ผ่านเรื่องเล่าของ ‘คู่แฝด’ เราอาจพบว่า ‘คู่’ ไม่ได้หมายถึงเพียงการมีสองสิ่งอยู่เคียงข้างกัน แต่เป็นวิธีหนึ่งที่มนุษย์ใช้ทำความเข้าใจสิ่งตรงข้ามและสิ่งที่เชื่อมโยงกัน ตั้งแต่ชีวิตกับความตาย กลางวันกับกลางคืน ไปจนถึง ‘ฉัน’ กับ ‘อีกคน’ และเมื่อกลับมามองยูรุและอาซะ รวมถึง ‘ยมล’ ที่ปรากฏเป็นคู่ การมีอยู่ของพวกเขาจึงชวนให้เห็นว่า ความสัมพันธ์ระหว่างสองสิ่งอาจสำคัญไม่แพ้ตัวตนของแต่ละฝ่ายเอง

บางทีสิ่งที่น่าสนใจที่สุดของ ‘คู่’ จึงไม่ใช่คำตอบว่าทั้งสองจะลงเอยด้วยการอยู่ด้วยกันหรือแยกจากกัน แต่คือคำถามว่า หากคนหนึ่งเป็นกระจกของอีกคน แล้วเราจะมองเห็นตัวเองได้ชัดแค่ไหนผ่านเงาสะท้อนนั้น และสำหรับยูรุกับอาซะ การมีอีกคนอยู่บนโลกใบเดียวกัน อาจไม่ได้เป็นเพียงเรื่องของสายเลือดหรือชะตากรรม แต่เป็นสิ่งที่ทำให้ทั้งคู่ต้องเผชิญหน้ากับคำถามว่า ตัวตนของพวกเขาถูกกำหนดไว้ตั้งแต่เกิด หรือค่อย ๆ ถูกสร้างขึ้นจากเส้นทางที่แต่ละคนเลือกเดิน

อ้างอิง

Cartwright, M. (2017, May 15). Yomi. World History Encyclopedia. https://www.worldhistory.org/Yomi/
‌
Maestri, N. (2011, July 24). Hunahpu and Xbalanque — The Maya Hero Twins. ThoughtCo. https://www.thoughtco.com/hunahpu-xbalanque-maya-hero-twins-171590
‌
Britannica Editors. (2011, March 22). The Double | Russian, Psychological, Satire. Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/topic/The-Double
‌
Britannica Editors. (1998, July 20). Doppelganger | Description & Facts. Encyclopedia Britannica. https://www.britannica.com/art/doppelganger
‌
https://www.freud.org.uk/2019/09/18/the-uncanny/