บทความโดย ผู้ช่วยศาสตราจารย์ ศรยุทธ เอี่ยมเอื้อยุทธ
มีบางเหตุการณ์ในประวัติศาสตร์ที่ไม่ได้สิ้นสุดลงพร้อมกับการยุติความรุนแรง หากยังคงดำรงอยู่ในความทรงจำของผู้คน ในร่างกายของผู้รอดชีวิต ในเสียงที่ถูกบันทึกไว้ ในซากปรักหักพัง หรือแม้กระทั่งในสถานที่ซึ่งไม่หลงเหลือร่องรอยของเหตุการณ์ให้มองเห็นอีกต่อไป ผมคิดว่าเหตุการณ์สลายการชุมนุมคนเสื้อแดงในเดือนเมษายนและพฤษภาคม พ.ศ. 2553 เป็นหนึ่งในเหตุการณ์เช่นนั้น แม้เวลาจะผ่านมากว่าสิบห้าปี แต่ผมคิดว่าความรุนแรงที่เกิดขึ้นยังไม่ได้กลายเป็นอดีตอย่างสมบูรณ์ เพราะอดีตมิได้ดำรงอยู่เพียงในฐานะสิ่งที่ผ่านพ้นไปแล้ว แต่อดีตยังมีชีวิตอยู่ในความสัมพันธ์ระหว่างผู้คน สิ่งของ ภาพถ่าย เสียง และภูมิทัศน์ของเมืองที่เปลี่ยนแปลงไปอย่างต่อเนื่อง ความรุนแรงในความหมายนี้จึงไม่ได้จำกัดอยู่เพียงช่วงเวลาที่กระสุนถูกยิงออกจากปากกระบอกปืน หรือช่วงเวลาที่ร่างกายของมนุษย์ล้มลงบนพื้นถนน มันดำรงอยู่ผ่านความเงียบงันของผู้คนที่ไม่ได้รับความยุติธรรม ผ่านภาพเหตุการณ์ที่ถูกนำกลับมาฉายซ้ำ ผ่านเสียงของผู้เสียชีวิตซึ่งไม่สามารถพูดแทนตนเองได้อีกต่อไป และผ่านความพยายามของคนรุ่นหลังที่จะทำความเข้าใจว่าเหตุใดสังคมที่พวกเขาเติบโตขึ้นมาจึงสามารถปล่อยให้ความรุนแรงเช่นนั้นเกิดขึ้นได้
ผมคิดถึงประเด็นเหล่านี้มาโดยตลอด ขณะพิจารณาผลงาน Images of Fire (2569) ของ บัวริเยท เอี่ยมกมล ผลงานวิจัยสร้างสรรค์ทางศิลปะในระดับปริญญาตรีของเขาซึ่งพัฒนาขึ้นจากการกลับไปสำรวจเหตุการณ์สลายการชุมนุมคนเสื้อแดงปี 2553 ผ่านภาพ เสียง เอกสารจดหมายเหตุ การเดินทางกลับไปยังสถานที่เกิดเหตุ และความทรงจำที่สืบทอดอยู่ภายในครอบครัว สิ่งที่น่าสนใจสำหรับผมไม่ใช่เพียงการที่ศิลปินรุ่นใหม่คนหนึ่งเลือกนำประวัติศาสตร์ความรุนแรงทางการเมืองมาเป็นเนื้อหาของงานศิลปะ แต่เป็นวิธีการที่เขาค่อย ๆ เปลี่ยนคำถามจากการค้นหาว่าเกิดอะไรขึ้นในอดีต ไปสู่คำถามที่ซับซ้อนกว่า นั่นคือ เรารับรู้สิ่งที่เกิดขึ้นได้อย่างไร เหตุใดผู้คนซึ่งดำรงชีวิตอยู่ในสังคมเดียวกันจึงมองเห็นความรุนแรงแตกต่างกัน และเหตุใดภาพที่บันทึกเหตุการณ์เอาไว้จำนวนมากมายจึงไม่สามารถทำให้ความตายของผู้คนกลายเป็นความจริงร่วมในสังคมได้ คำถามเหล่านี้ดำรงอยู่อย่างหนักแน่นในกระบวนการทำงานของเขา นับตั้งแต่วันแรกที่บัวริเยทเดินเข้ามาทาบทามผมเป็นที่ปรึกษางานวิจัย และนับแต่นั้น คำถามเหล่านั้นก็พาเราออกจากการพิจารณาภาพยนตร์ในฐานะเครื่องมือบันทึกประวัติศาสตร์ ไปสู่การทำความเข้าใจความสัมพันธ์ระหว่างการมองเห็น การดำรงอยู่ และอำนาจในการกำหนดการรับรู้ความจริง ซึ่งผมเองเห็นว่าเป็นหัวใจสำคัญของการทำงานทางชาติพันธุ์วรรณนาเชิงทัศนา (visual ethnography) ในประเด็นร่วมสมัย และสอดคล้องกับกระบวนการเรียนรู้ของสาขาวิชาสื่อศิลปะและการออกแบบสื่อ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ของพวกเราเป็นอันมาก
ความทรงจำวัยเยาว์กับการเมืองของการมองเห็นความรุนแรง
การทำความเข้าใจผลงานชิ้นนี้จำเป็นต้องย้อนกลับไปพิจารณาโลกทางสังคมที่ผู้สร้างเติบโตขึ้นมา บัวริเยทไม่ได้เข้ามาสนใจเหตุการณ์ปี 2553 ในฐานะนักศึกษาศิลปะที่เพิ่งค้นพบประวัติศาสตร์การเมืองผ่านเอกสารหรือภาพยนตร์ เขาเป็นคนรุ่นหนึ่งที่วัยเด็กดำเนินไปพร้อมกับความขัดแย้งทางการเมืองไทยภายหลังรัฐประหารวันที่ 19 กันยายน พ.ศ. 2549 การโค่นล้มรัฐบาลทักษิณ ชินวัตร ด้วยกำลังทหารไม่ได้เพียงเปลี่ยนแปลงรัฐบาล แต่ยังเปิดให้เห็นความขัดแย้งเกี่ยวกับความหมายของประชาธิปไตย ความชอบธรรมของอำนาจ และตำแหน่งแห่งที่ของประชาชนในโครงสร้างทางการเมืองไทย ขบวนการคนเสื้อแดงซึ่งก่อตัวขึ้นจากการต่อต้านรัฐประหารได้ขยายตัวเป็นการเคลื่อนไหวทางสังคมที่มีองค์ประกอบหลากหลาย ทั้งประชาชนในชนบท แรงงานในเมือง ผู้สนับสนุนพรรคการเมืองที่ถูกโค่นล้ม และผู้คนที่เริ่มตั้งคำถามต่อความเหลื่อมล้ำทางชนชั้นและโครงสร้างอำนาจที่ดำรงอยู่มาอย่างยาวนาน การชุมนุมใหญ่ระหว่างเดือนมีนาคมถึงพฤษภาคม พ.ศ. 2553 นำไปสู่การเผชิญหน้ากับรัฐบาลและกองทัพ โดยเฉพาะเหตุการณ์วันที่ 10 เมษายน และปฏิบัติการทางทหารในเดือนพฤษภาคมซึ่งมีการใช้อาวุธจริงและมีผู้เสียชีวิตจำนวนมาก เหตุการณ์เหล่านี้ยังคงเป็นพื้นที่ของการต่อสู้เกี่ยวกับข้อเท็จจริง ความรับผิดชอบ และความทรงจำทางสังคมจนถึงปัจจุบัน การทำงานของศ.ดร.พวงทอง ภวัครพันธุ์ ในหนังสือเรื่อง ความจริงเพื่อความยุติธรรม: เหตุการณ์และผลกระทบจากการสลายการชุมนุม เมษา–พฤษภา 53 เป็นความพยายามสำคัญในการทำให้เสียงจากเหยื่อและประวัติศาสตร์ชีวิตของผู้เสียชีวิตปรากฏขึ้น โดยยืนยันว่าความปรองดองทางสังคมและการเมืองจะเกิดขึ้นไม่ได้หากปราศจากความจริงและความยุติธรรม
สำหรับบัวริเยท ความขัดแย้งดังกล่าวเกิดขึ้นในฐานะประสบการณ์วัยเด็ก บิดาและมารดาของเขามีส่วนร่วมกับการเคลื่อนไหวของคนเสื้อแดง และในวัยเด็ก เขาเคยติดตามบิดาไปร่วมการชุมนุมด้วย ประสบการณ์เหล่านี้ทำให้การเมืองไม่ได้ดำรงอยู่ในฐานะเรื่องไกลตัว หากเป็นส่วนหนึ่งของชีวิตประจำวันของครอบครัว ผ่านการเดินทางไปยังพื้นที่ชุมนุม การพบปะผู้คน บทสนทนา และเรื่องเล่าที่หมุนเวียนอยู่ภายในบ้าน ขณะเดียวกัน ภาพความรุนแรงจากเหตุการณ์สลายการชุมนุมที่เผยแพร่ผ่านโทรทัศน์ อินเทอร์เน็ต และคลิปวิดีโอจากโทรศัพท์มือถือก็กลายเป็นภาพจำที่ติดอยู่ในประสบการณ์วัยเยาว์ของเขา บัวริเยทตั้งคำถามต่อการจดจำเหตุการณ์ทางการเมือง บางส่วนเป็นสิ่งที่ตนเองพบเห็น บางส่วนมาจากเรื่องเล่าของบิดา และบางส่วนมาจากภาพเคลื่อนไหวที่ถูกนำกลับมาดูซ้ำในเวลาต่อมา ผมคิดว่าการตั้งคำถามเช่นนี้มีความสำคัญอย่างยิ่ง เพราะมันทำให้การกลับไปศึกษาความรุนแรงในอดีตไม่ใช่เพียงการค้นหาข้อเท็จจริงที่สูญหายไปเพียงอย่างเดียว แต่เป็นการกลับไปตรวจสอบโลกแห่งประสบการณ์ที่มีส่วนประกอบสร้างตัวตนของผู้ศึกษาเอง ความทรงจำในวัยเด็กจึงไม่ได้เป็นเพียงแรงบันดาลใจในการสร้างภาพยนตร์ หากเป็นส่วนหนึ่งของเงื่อนไขทางญาณวิทยาที่ก่อตัวขึ้นอย่างเงียบ ๆ และทำให้เขาสามารถตั้งคำถามต่อเหตุการณ์นั้นในลักษณะที่แตกต่างจากผู้สังเกตการณ์ซึ่งไม่มีความสัมพันธ์กับประวัติศาสตร์ดังกล่าว
ในทางชาติพันธุ์วรรณนาเชิงทัศนา ภาพถ่ายและภาพยนตร์เคยได้รับความสำคัญในฐานะเครื่องมือบันทึกชีวิตทางสังคม โดยเฉพาะความสามารถในการเก็บรักษารายละเอียดของผู้คน สถานที่ และกิจกรรมที่อาจไม่สามารถถ่ายทอดผ่านภาษาเขียนได้อย่างครบถ้วน อย่างไรก็ตาม การเปลี่ยนผ่านทางความคิดในช่วงหลายทศวรรษที่ผ่านมาได้ทำให้เราตระหนักว่าภาพมิได้เป็นเพียงหน้าต่างโปร่งใสที่เปิดให้มองเห็นโลก ทว่า เป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการสร้างความรู้และความสัมพันธ์ทางสังคมด้วยตัวมันเอง Sarah Pink (2013) เสนอให้ทำความเข้าใจชาติพันธุ์วรรณนาเชิงทัศนาในฐานะกระบวนการสร้างความรู้ที่สัมพันธ์กับประสบการณ์ทางผัสสะ การมีส่วนร่วม และการดำรงชีวิตอยู่ในโลก มากกว่าจะจำกัดอยู่เพียงการผลิตภาพแทนของวัฒนธรรม ในความหมายนี้ กล้องถ่ายภาพจึงมิใช่อุปกรณ์ที่แยกผู้สังเกตออกจากสิ่งที่ถูกสังเกต แต่เป็นส่วนหนึ่งของความสัมพันธ์ที่ทำให้ประสบการณ์บางอย่างเกิดขึ้นได้ เมื่อพิจารณา Images of Fire ผ่านแนวคิดนี้ เราจะพบว่ากล้องไม่ได้ทำหน้าที่เพียงบันทึกหลักฐานของความรุนแรง แต่ยังทำให้ผู้สร้างต้องกลับไปเผชิญหน้ากับความทรงจำของตนเอง การกลับไปดูภาพเหตุการณ์ที่เคยเห็นในวัยเด็ก การเดินทางไปยังสถานที่ซึ่งมีผู้เสียชีวิต หรือการสนทนากับบิดาเกี่ยวกับอดีต ล้วนเป็นกระบวนการที่ความรู้ถูกสร้างขึ้นผ่านการเข้าไปมีความสัมพันธ์กับโลกอีกครั้ง ปรากฏการณ์นี้สัมพันธ์อย่างลึกซึ้งกับแนวคิดปรากฏการณ์วิทยา โดยเฉพาะข้อเสนอของ Maurice Merleau-Ponty ที่ว่าการรับรู้มิใช่กิจกรรมของจิตสำนึกซึ่งแยกตัวออกจากโลก หากเกิดขึ้นผ่านร่างกายที่ดำรงอยู่ท่ามกลางความสัมพันธ์กับสิ่งต่าง ๆ เรามิได้มองโลกจากภายนอก แต่รับรู้โลกจากตำแหน่งแห่งที่ซึ่งร่างกายของเราดำรงอยู่เสมอ
สำหรับบัวริเยท การรับรู้เหตุการณ์ปี 2553 จึงไม่อาจแยกออกจากประสบการณ์วัยเด็ก ความสัมพันธ์กับบิดา และสภาพแวดล้อมทางการเมืองที่เขาเติบโตขึ้นมาได้ ประสบการณ์เหล่านี้มิใช่อคติที่ต้องกำจัดออกเพื่อให้เข้าถึงความจริง หากเป็นเงื่อนไขสำคัญที่ทำให้เขาสามารถตั้งคำถามต่อความจริงบางอย่างซึ่งอาจไม่ปรากฏต่อผู้สังเกตการณ์จากภายนอก ผมเห็นว่าจุดนี้เป็นคุณูปการสำคัญของการเริ่มต้นกระบวนการทำงาน เนื่องจากภาพยนตร์ไม่ได้สร้างตำแหน่งของผู้เล่าเรื่องที่เป็นกลางอย่างสมบูรณ์ แต่ยอมรับว่าการรู้จักโลกจำเป็นต้องเริ่มต้นจากการเข้าไปเกี่ยวข้องกับโลกนั้นเสียก่อน และการเข้าไปเกี่ยวข้องดังกล่าวย่อมเปลี่ยนแปลงทั้งผู้ศึกษาและสิ่งที่ถูกศึกษาไปพร้อมกัน
ประเด็นในข้างต้นนี้นำผมไปสู่คำถามเกี่ยวกับความสัมพันธ์ระหว่างการมองเห็นกับการไม่มองเห็น ซึ่งเป็นปัญหาสำคัญของการศึกษาความรุนแรงทางการเมือง เพราะความรุนแรงไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะในช่วงเวลาที่ร่างกายของมนุษย์ถูกทำร้าย หากยังเกี่ยวข้องกับกระบวนการที่ทำให้ความเจ็บปวดและความสูญเสียของผู้คนบางกลุ่มไม่สามารถปรากฏในพื้นที่สาธารณะได้อย่างเต็มที่ ในช่วงเหตุการณ์ปี 2553 ภาพถ่ายและภาพเคลื่อนไหวจำนวนมากถูกผลิตและเผยแพร่ผ่านโทรศัพท์มือถือ กล้องวิดีโอ สื่อมวลชน และแพลตฟอร์มดิจิทัลที่กำลังขยายตัว ทว่า การมีอยู่ของภาพจำนวนมากไม่ได้หมายความว่าสังคมจะสามารถเข้าถึงความจริงร่วมกันได้โดยอัตโนมัติ ภาพผู้ชุมนุมที่ถูกยิงอาจถูกมองว่าเป็นหลักฐานของการใช้กำลังต่อประชาชน ขณะที่ผู้ชมอีกกลุ่มหนึ่งอาจตีความภาพเดียวกันผ่านกรอบความคิดเรื่องภัยคุกคามต่อความมั่นคงหรือความจำเป็นในการรักษาความสงบเรียบร้อย ผมคิดว่าความแตกต่างดังกล่าวไม่ใช่เพียงปัญหาของการมีข้อมูลไม่เพียงพอ แต่สัมพันธ์กับเงื่อนไขทางประวัติศาสตร์ที่ก่อรูปวิธีการมองเห็นของผู้คนด้วย การเมืองจึงสัมพันธ์กับความพยายามจัดระเบียบสิ่งที่สามารถมองเห็น ได้ยิน และกล่าวถึงได้ภายในสังคม ความรุนแรงจึงอาจเกิดขึ้นต่อหน้าสายตาของผู้คนจำนวนมากโดยไม่ได้รับการยอมรับว่าเป็นความรุนแรงในความหมายเดียวกัน
สำหรับผม ประเด็นนี้มีความสำคัญต่อการทำความเข้าใจ Images of Fire เพราะการกลับไปค้นหาภาพและเสียงจากเหตุการณ์ในอดีตไม่ได้เป็นเพียงความพยายามเพิ่มจำนวนหลักฐาน แต่เป็นการตั้งคำถามต่อระบอบการรับรู้ที่ทำให้หลักฐานบางอย่างมีสถานะเป็นความจริง ขณะที่หลักฐานอีกจำนวนหนึ่งถูกละเลยหรือถูกทำให้ไร้ความหมาย การเมืองของภาพจึงไม่ได้อยู่ที่ภาพแสดงอะไรเท่านั้น แต่อยู่ที่ว่าใครสามารถทำให้ภาพนั้นได้รับการมองเห็น ใครมีอำนาจกำหนดความหมายของภาพ และประสบการณ์ของผู้ใดถูกผลักออกจากขอบเขตของความทรงจำร่วมทางสังคม ผมเชื่อว่าประเด็นดังกล่าวนี้คือหัวใจสำคัญในการทำงานของบัวริเยท
ภูมิทัศน์ เสียง และการดำรงอยู่ของอดีต
การลงสนามของบัวริเยทหลายต่อหลายครั้ง บางครั้งพาเพื่อนไป บางครั้งก็พาไปทั้งพ่อและเพื่อนเป็นสิ่งที่น่าสนใจมาก เขาไม่ได้จำกัดการศึกษาของตนเองอยู่กับภาพจดหมายเหตุหรือค้นคว้าข้อมูลออนไลน์ หากเดินทางกลับไปยังพื้นที่ซึ่งเคยเกิดความรุนแรงเพื่อบันทึกภาพภูมิทัศน์ปัจจุบันและพิจารณาความสัมพันธ์ระหว่างตำแหน่งของร่างกาย ระยะทาง และการมองเห็น การเดินทางไปยังบริเวณสวนลุมพินี ถนนพระราม 4 และถนนราชปรารภ ทำให้สถานที่ธรรมดาในชีวิตประจำวันกลายเป็นพื้นที่ซึ่งอดีตและปัจจุบันเข้ามาซ้อนทับกัน ในภาพยนตร์มีการเล่าถึงคุณชาติชาย ชาเหลา ผู้เสียชีวิตจากการถูกยิงบริเวณถนนพระราม 4 บัวริเยทย้อนกลับไปสำรวจตำแหน่งที่ชาติชายถูกยิงและตำแหน่งของเจ้าหน้าที่ทหารซึ่งปรากฏในหลักฐานที่เขาศึกษา พร้อมบันทึกภาพจากมุมมองทั้งสองด้าน สิ่งที่ปรากฏในพื้นที่ปัจจุบันกลับเป็นชีวิตประจำวันของเมืองที่ดำเนินไปตามปกติ รถยนต์ นักท่องเที่ยว พนักงานบริษัท ร้านอาหาร และผู้คนที่เดินผ่านไปมา บริเวณที่เคยมีผู้เสียชีวิตกลายเป็นส่วนหนึ่งของภูมิทัศน์เมืองที่แทบไม่มีสิ่งใดบ่งบอกว่าความรุนแรงเคยเกิดขึ้น
ณ สถานที่ซึ่งเคยมีคนตาย อาจเป็นเพียงถนนสายหนึ่งในกรุงเทพมหานคร แต่เมื่อบัวริเยทนำกล้องกลับไปตั้งในตำแหน่งที่สัมพันธ์กับเหตุการณ์เดิม มิติของสถานที่กลับปรากฏความสัมพันธ์กับความตายที่เคยเกิดขึ้นอีกครั้ง ผมคิดว่าการกระทำนี้มีลักษณะใกล้เคียงกับการทำงานว่าด้วยภูมิทัศน์ (landscape) ซึ่งให้ความสำคัญกับการพิจารณาว่าพื้นที่มีส่วนร่วมในการเก็บรักษา เปลี่ยนแปลง และกระตุ้นความทรงจำอย่างไร ในแนวคิดของ Tim Ingold ภูมิทัศน์มิใช่วัตถุที่หยุดนิ่งรอให้มนุษย์เข้าไปสังเกต แต่เป็นโลกที่ก่อรูปขึ้นผ่านการดำรงชีวิต การเคลื่อนไหว และกิจกรรมที่ดำเนินต่อเนื่องกันตามกาลเวลา การกลับไปยังสถานที่เดิมจึงไม่ใช่การกลับไปพบอดีตอย่างที่มันเคยเป็น แต่เป็นการเข้าไปสัมพันธ์กับโลกซึ่งอดีตยังคงมีส่วนร่วมอยู่ในปัจจุบัน ผมคิดว่าความน่าสนใจของการกลับไปบันทึกภาพในกรณีนี้อยู่ตรงที่กล้องไม่ได้สามารถเรียกคืนเหตุการณ์ในอดีตให้กลับมาปรากฏอย่างสมบูรณ์ ผู้ชมต้องเผชิญหน้ากับความแตกต่างระหว่างสิ่งที่เคยเกิดขึ้นกับสิ่งที่ยังคงปรากฏอยู่ ความแตกต่างดังกล่าวเป็นเงื่อนไขสำคัญของการรับรู้ประวัติศาสตร์อย่างมีนัยสำคัญ เพราะเราไม่สามารถกลับไปอยู่ในอดีตได้อีกต่อไป แม้จะเดินทางกลับไปยังตำแหน่งเดิมก็ตาม
ในภาพยนตร์ยังมีการเล่าถึงความตายของ สมาพันธ์ ศรีเทพ หรือเฌอ ทำให้ความสัมพันธ์ระหว่างภูมิทัศน์กับความทรงจำปรากฏอย่างชัดเจนขึ้นอีกระดับหนึ่ง บัวริเยทเดินทางไปยังบริเวณถนนราชปรารภเพื่อค้นหาหมุดรำลึกถึงผู้เสียชีวิต แต่กลับไม่พบหมุดดังกล่าว เขาสันนิษฐานว่าหมุดอาจสูญหายไประหว่างการก่อสร้างและปรับปรุงทางเท้า การหายไปของหมุดมิใช่เพียงการสูญหายของวัตถุชิ้นหนึ่ง หากยังทำให้เราต้องตั้งคำถามถึงความสัมพันธ์ระหว่างการพัฒนาเมืองกับการดำรงอยู่ของความทรงจำทางการเมือง เมืองสามารถเปลี่ยนแปลงพื้นผิวของตนเองได้อย่างต่อเนื่อง ถนนถูกซ่อมแซม ทางเท้าถูกปูใหม่ อาคารถูกสร้างขึ้น และกิจกรรมทางเศรษฐกิจดำเนินต่อไป การเปลี่ยนแปลงทางกายภาพที่อาจดูสบายตาขึ้นเหล่านี้ไม่ได้หมายความว่าความรุนแรงในอดีตได้สูญหายไปพร้อมกัน ผมสนใจการไม่ปรากฏของหมุดรำลึกในฐานะประสบการณ์ชุดหนึ่งเป็นอย่างมาก เพราะมันทำให้เราเห็นว่าการไม่พบสิ่งที่กำลังค้นหาอาจเป็นส่วนหนึ่งของกระบวนการวิจัยและผลิตสร้างความรู้ได้เช่นเดียวกัน ในความหมายนี้ การกลับไปถ่ายภาพสถานที่เกิดเหตุจึงไม่ใช่เพียงการบันทึกภูมิทัศน์ หากเป็นการทำงานทางด้านวัฒนธรรมการทัศนากับการไม่ปรากฏ (absence) ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของการดำรงอยู่ของอดีตในปัจจุบัน อย่างไรก็ตาม การเปลี่ยนแปลงทางกายภาพของเมืองอาจเกิดขึ้นจากเงื่อนไขหลากหลาย แต่ไม่ว่าการสูญหายนั้นจะเกิดจากสาเหตุใด ผลที่ตามมาคือการเปลี่ยนแปลงความสัมพันธ์ระหว่างผู้คนกับสถานที่แห่งความทรงจำ และนี่เองที่ทำให้การบันทึกภาพภูมิทัศน์ปัจจุบันมีความสำคัญต่อการศึกษาประวัติศาสตร์ความรุนแรง
สิ่งที่ผมสนใจเป็นพิเศษใน Images of Fire คือวิธีการที่บัวริเยทนำองค์ประกอบทางภาพซึ่งมีสถานะและประวัติศาสตร์แตกต่างกันเข้ามาจัดวางร่วมกัน ทั้งภาพถ่ายส่วนบุคคล ภาพเคลื่อนไหวจากวัยเด็ก ภาพจดหมายเหตุของการชุมนุม ภาพข่าวที่บันทึกความรุนแรง และภาพภูมิทัศน์ของกรุงเทพมหานครที่เขากลับไปถ่ายทำขึ้นใหม่ ภาพเหล่านี้มิได้ถูกนำมาเรียงต่อกันเพื่อสร้างความต่อเนื่องของเหตุการณ์ตามลำดับเวลา หากทำงานผ่านรอยต่อ ความแตกต่าง และระยะห่างระหว่างภาพแต่ละชุด ภาพจากกล้องวิดีโอในอดีตซึ่งมีความละเอียดจำกัดและมีร่องรอยของเทคโนโลยีการบันทึก แตกต่างอย่างชัดเจนจากภาพสถานที่ในปัจจุบันที่มีความนิ่งและรายละเอียดของพื้นผิวเมืองปรากฏชัดเจน ความแตกต่างของคุณภาพภาพ แสง สี ระยะภาพ และมุมมองจึงไม่ได้เป็นเพียงลักษณะทางเทคนิคที่เกิดจากการใช้กล้องคนละชนิด หากกลายเป็นองค์ประกอบที่ทำให้ผู้ชมรับรู้ถึงระยะห่างระหว่างช่วงเวลาต่าง ๆ ได้ด้วยสายตาของตนเอง
ความน่าสนใจของวิธีการนี้อยู่ตรงที่ผู้สร้างไม่ได้พยายามทำให้ภาพทุกชุดมีความกลมกลืนกันจนกลายเป็นเรื่องเล่าเดียวที่ไร้รอยต่อ แต่ปล่อยให้ความไม่ลงรอยระหว่างภาพยังคงปรากฏอยู่ โดยเฉพาะการนำภาพความรุนแรงจากอดีตมาสัมพันธ์กับภาพสถานที่เดียวกันในปัจจุบันซึ่งผู้คนยังดำเนินชีวิตอย่างปกติ ภาพของเมืองที่ดูสงบกลับทำให้ผู้ชมต้องใช้สายตาค้นหาบางสิ่งที่ไม่ปรากฏอยู่ภายในกรอบภาพอีกต่อไป การมองในลักษณะนี้แตกต่างจากการดูภาพยนตร์ที่ผู้สร้างจัดวางความหมายทุกอย่างเอาไว้ให้แล้ว เพราะผู้ชมจำเป็นต้องเคลื่อนสายตาระหว่างสิ่งที่เห็นกับสิ่งที่ตนเองรู้ว่าเคยเกิดขึ้น ระหว่างพื้นผิวที่ปรากฏกับเหตุการณ์ที่ไม่อาจกลับมาปรากฏได้อีก ผมจึงมองว่าการตัดต่อเพื่อลำดับเรื่องใน Images of Fire เป็นวิธีการสร้างช่องว่างระหว่างภาพเพื่อให้การรับรู้ของผู้ชมเข้าไปทำงานอยู่ภายในช่องว่างนั้นด้วย
ในอีกด้านหนึ่ง ผมคิดว่าภาพยนตร์เรื่องนี้มีวิธีคิดเกี่ยวกับการจัดองค์ประกอบภาพที่น่าสนใจ โดยเฉพาะการใช้ตำแหน่งของกล้อง ระยะห่าง และมุมมองเพื่อกลับไปสำรวจความสัมพันธ์ระหว่างผู้มองกับผู้ถูกมองในเหตุการณ์ความรุนแรง การกลับไปตั้งกล้องบริเวณสถานที่ซึ่งมีผู้เสียชีวิต ไม่ได้เป็นเพียงความพยายามถ่ายภาพสถานที่เดิมให้ใกล้เคียงกับหลักฐานในอดีต แต่ยังทำให้ตำแหน่งของผู้ชมเปลี่ยนแปลงไปตามตำแหน่งของกล้องด้วย ในกรณีของชาติชาย ชาเหลา ซึ่งกำลังบันทึกภาพเหตุการณ์ก่อนถูกยิง ความสัมพันธ์ระหว่างกล้องของผู้เสียชีวิตกับกล้องของบัวริเยทในเวลาต่อมา ทำให้การถ่ายภาพกลายเป็นการกระทำที่มีนัยสำคัญทางจริยธรรม เพราะผู้ชมไม่ได้เพียงมองย้อนกลับไปยังเหตุการณ์ความรุนแรง แต่กำลังมองผ่านความพยายามของคนอีกคนหนึ่งที่จะกลับไปทำความเข้าใจว่าการมองเห็นของผู้เสียชีวิตเกิดขึ้นภายใต้เงื่อนไขใด เมื่อมุมมองของกล้องเปลี่ยนไปจากตำแหน่งของผู้ถูกยิงสู่ตำแหน่งที่สัมพันธ์กับฝ่ายทหาร ความสัมพันธ์ระหว่างพื้นที่ ระยะทาง และความเป็นไปได้ของการมองเห็นก็เปลี่ยนแปลงไปพร้อมกัน ผมเห็นว่าการเปลี่ยนตำแหน่งของกล้องในลักษณะนี้ไม่ได้ทำให้ผู้ชมเข้าถึงความจริงทั้งหมดของเหตุการณ์ แต่ทำให้ตระหนักว่าภาพทุกภาพมีตำแหน่งแห่งที่ของมันเอง และตำแหน่งดังกล่าวไม่เคยเป็นกลาง ความสำคัญขององค์ประกอบภาพจึงไม่ได้อยู่ที่ความงามของการจัดวางวัตถุภายในกรอบสี่เหลี่ยม แต่อยู่ที่การทำให้กรอบภาพกลายระบบนิเวศของการมองเห็นและตรวจสอบความสัมพันธ์ระหว่างสายตา ร่างกาย และอำนาจ
ยิ่งไปกว่านั้น การปล่อยให้ภาพสถานที่ปัจจุบันดำรงอยู่ร่วมกับเสียงจากอดีต หรือการทำให้เสียงบางอย่างปรากฏขึ้นโดยไม่สามารถระบุต้นกำเนิดของมันได้ด้วยสายตา ผู้ชมจึงไม่สามารถพึ่งพาภาพเพียงอย่างเดียวเพื่อทำความเข้าใจสิ่งที่เกิดขึ้น แต่ต้องฟัง คาดเดา จดจำ และกลับไปพิจารณาภาพที่ตนเองเพิ่งเห็นอีกครั้ง สำหรับผม นี่คือคุณสมบัติสำคัญของสุนทรียศาสตร์ใน Images of Fire เพราะภาพยนตร์ไม่ได้เพียงนำเสนอภาพให้ผู้ชมมอง แต่กำลังทำงานกับวิธีที่ผู้ชมใช้สายตาของตนเอง และบางครั้งก็ทำให้เราต้องหันมายอมรับว่ามีบางสิ่งในโลกที่ไม่อาจเข้าถึงได้ด้วยการมองเห็นเพียงอย่างเดียว
หากภาพทำให้เราต้องตั้งคำถามต่อสิ่งที่มองเห็นและไม่สามารถมองเห็นได้ เสียงก็ทำให้เราเผชิญหน้ากับข้อจำกัดของการใช้สายตาเป็นศูนย์กลางในการผลิตความรู้ ผมคิดว่านี่เป็นอีกประเด็นหนึ่งที่ทำให้ Images of Fire มีความสำคัญต่อการพัฒนาวิธีวิทยาทางผัสสะศึกษา เพราะภาพถ่ายและภาพเคลื่อนไหวจากเหตุการณ์ความรุนแรงจำนวนมากอาจบันทึกช่วงเวลาที่ผู้คนล้มลง แต่ไม่สามารถบอกได้อย่างชัดเจนเสมอไปว่ากระสุนมาจากทิศทางใด หรือใครเป็นผู้ยิง การไม่ปรากฏตัวของผู้กระทำจึงมีความสำคัญทางการเมืองอย่างยิ่ง เพราะช่องว่างของหลักฐานสามารถถูกนำไปใช้สร้างคำอธิบายที่แตกต่างกันเกี่ยวกับเหตุการณ์ได้
ในกระบวนการค้นคว้า บัวริเยทพบการวิเคราะห์เสียงปืนจากวิดีโอสองชุดที่บันทึกเหตุการณ์วันที่ 10 เมษายน 2553 จากมุมมองแตกต่างกัน การเปรียบเทียบเสียงปืนเก้านัดในคลิปทั้งสองถูกนำมาใช้เพื่อพิจารณาความสัมพันธ์ระหว่างเหตุการณ์ที่ปรากฏในภาพ จากนั้นเขาจึงทดลองแปลงเสียงดังกล่าวเป็น spectrogram เพื่อแสดงให้เห็นความเป็นไปได้ของการใช้เสียงในฐานะหลักฐาน แม้การวิเคราะห์นี้ยังต้องอาศัยการตรวจสอบทางนิติวิทยาศาสตร์เพิ่มเติมก่อนจะใช้ยืนยันข้อสรุปเกี่ยวกับผู้ยิงได้อย่างเด็ดขาด แต่ในฐานะที่เป็นกระบวนการศึกษาวิจัยในระดับปริญญาตรี ผมเห็นว่ากระบวนการดังกล่าวเปิดคำถามสำคัญเกี่ยวกับความสัมพันธ์ระหว่างการมองเห็นกับการได้ยินเป็นอย่างมาก เสียงสามารถเปิดเผยความสัมพันธ์บางอย่างซึ่งภาพไม่อาจแสดงให้เห็นได้ ในหนังสือ Bangkok Is Ringing: Sound, Protest, and Constraint (2019) Benjamin Tausig เสนอให้เข้าใจเสียงทางการเมืองผ่านความสัมพันธ์ระหว่างการเคลื่อนไหว ข้อจำกัด และประสบการณ์ทางสังคม เสียงมิได้เคลื่อนที่อย่างเป็นอิสระจากโลก หากถูกกำหนดโดยสภาพแวดล้อม เทคโนโลยี อำนาจ และเงื่อนไขทางวัฒนธรรมที่แวดล้อม เมื่อพิจารณาเช่นนี้ เสียงปืนใน Images of Fire จึงมิใช่เพียงเสียงที่ถูกบันทึกไว้ในอดีต แต่เป็นร่องรอยของความสัมพันธ์ระหว่างร่างกาย อาวุธ ระยะทาง พื้นที่ และเทคโนโลยีการบันทึกเสียง สิ่งที่ผมสนใจคือเสียงสามารถทำให้เหตุการณ์ซึ่งแยกจากกันในเชิงภาพกลับมามีความสัมพันธ์กันได้อีกครั้งและกลายเป็นพื้นที่สำคัญของการเชื่อมโยงการรับรู้
ผมคิดว่าการให้ความสำคัญกับเสียงยังเปิดให้เราพิจารณาความสัมพันธ์ระหว่างการรับรู้เชิงผัสสะกับความทรงจำในลักษณะที่ซับซ้อนขึ้น เพราะเสียงไม่ได้มีความหมายเพียงในฐานะข้อมูลที่สามารถนำไปวิเคราะห์ด้วยเครื่องมือทางเทคนิค แต่ยังสามารถกระตุ้นความทรงจำ ความหวาดกลัว และความรู้สึกที่ฝังอยู่ในประสบการณ์ของร่างกายได้ เสียงปืนที่บันทึกไว้ในวิดีโออาจเป็นข้อมูลสำหรับผู้เชี่ยวชาญด้านเสียง แต่สำหรับผู้ที่เคยอยู่ในเหตุการณ์เดียวกัน เสียงดังกล่าวอาจทำให้ความทรงจำเกี่ยวกับความกลัวและการเอาชีวิตรอดกลับมาปรากฏอีกครั้ง ในเชิงปรากฏการณ์วิทยา เราอาจกล่าวได้ว่าการได้ยินไม่ได้เป็นเพียงกระบวนการรับสัญญาณเสียงเข้าสู่ระบบประสาท แต่เป็นการรับรู้โลกผ่านร่างกายที่มีประวัติศาสตร์และบริบทของตนเอง ร่างกายซึ่งเคยผ่านประสบการณ์ความรุนแรงย่อมรับรู้เสียงปืนในลักษณะที่แตกต่างไปจากร่างกายที่ไม่เคยมีประสบการณ์เช่นนั้น ขณะเดียวกัน การฟังเสียงผ่านเทคโนโลยีบันทึกเสียงก็ไม่ได้ทำให้เราสามารถเข้าถึงเหตุการณ์เดิมได้อย่างสมบูรณ์ เพราะเสียงที่ถูกบันทึกไว้ได้ผ่านการเลือกตำแหน่งของไมโครโฟน คุณสมบัติของอุปกรณ์ สภาพแวดล้อมทางกายภาพ และกระบวนการนำกลับมาเผยแพร่ในเวลาต่อมา ความรู้จึงไม่ได้เกิดขึ้นจากการมองเห็นหรือการได้ยินอย่างใดอย่างหนึ่ง แต่เกิดขึ้นจากความสัมพันธ์ระหว่างผัสสะต่าง ๆ กับประวัติศาสตร์ของร่างกายและโลกทางสังคมที่ร่างกายนั้นดำรงอยู่
สำหรับผม ส่วนที่มีพลังอีกประการหนึ่งของ Images of Fire คือความสัมพันธ์ระหว่างผู้สร้างกับบิดาของเขา เพราะบิดามิได้เป็นเพียงผู้ให้ข้อมูลเกี่ยวกับเหตุการณ์ปี 2553 แต่เป็นส่วนหนึ่งของโลกแห่งประสบการณ์ที่ทำให้บัวริเยทสามารถรับรู้เหตุการณ์ดังกล่าวในแบบที่เขารับรู้ เขาเติบโตขึ้นมาท่ามกลางเรื่องเล่าของการต่อสู้ทางการเมือง ภาพถ่าย และบทกวีที่บิดาเขียนขึ้น บทกวีที่บิดาเขียนให้เฌอกลายเป็นองค์ประกอบสำคัญในกระบวนการสร้างภาพยนตร์ ความสัมพันธ์ระหว่างบทกวี เสียงของบิดา และภาพสถานที่เกิดเหตุ ทำให้ความทรงจำปรากฏเป็นประสบการณ์ที่สามารถถูกกระตุ้นและรับรู้ใหม่ผ่านการฟัง การได้ยินเสียงของคนใกล้ชิดอาจทำให้ประสบการณ์บางอย่างกลับมาปรากฏโดยไม่จำเป็นต้องมีภาพเหตุการณ์นั้นอยู่ตรงหน้า ผมคิดว่าความสัมพันธ์ระหว่างบิดากับบุตรในภาพยนตร์เรื่องนี้ทำให้เราเห็นความเป็นไปได้ของการทำชาติพันธุ์นิพนธ์ที่ไม่ได้เริ่มต้นจากการเดินทางไปศึกษาผู้คนที่อยู่ห่างไกล แต่เริ่มต้นจากการย้อนกลับมาสำรวจความสัมพันธ์ที่ประกอบสร้างตัวตนของผู้วิจัยเอง การสนทนาระหว่างคนสองรุ่นมิได้เป็นเพียงการส่งต่อความทรงจำจากผู้ที่รู้ไปยังผู้ที่ไม่รู้ แต่เป็นกระบวนการที่ทั้งสองฝ่ายร่วมกันรื้อฟื้น ตีความ และสร้างความหมายให้กับอดีตขึ้นมาใหม่ พิจารณาในแง่นี้ บัวริเยทมิใช่ผู้รับมรดกทางความทรงจำอย่างเฉื่อยชา หากมีส่วนร่วมในการเปลี่ยนแปลงวิธีที่ความทรงจำนั้นจะดำรงอยู่ต่อไปในอนาคต ผมคิดว่าการทำความเข้าใจประสบการณ์ลักษณะนี้อาจนำเราไปสู่การพิจารณาความสัมพันธ์ระหว่างความทรงจำส่วนบุคคลกับความทรงจำทางสังคมในลักษณะที่แตกต่างจากการศึกษาประวัติศาสตร์ผ่านเอกสารเพียงอย่างเดียว เพราะความทรงจำไม่ได้ถูกส่งต่อผ่านถ้อยคำหรือข้อเขียนเพียงอย่างเดียว แต่ยังผ่านน้ำเสียง จังหวะของการพูด ความเงียบ ความลังเล และความสัมพันธ์ทางอารมณ์ระหว่างผู้คนด้วย
ภาพยนตร์ ความทรงจำ และการเมืองของการเซ็นเซอร์
การเดินทางของ Images of Fire ออกจากพื้นที่ศิลปนิพนธ์ระดับปริญญาตรีไปสู่เทศกาลภาพยนตร์ทำให้ผมกลับมาคิดถึงความสัมพันธ์ระหว่างภาพยนตร์ ความทรงจำ และอำนาจในการกำหนดสิ่งที่ผู้คนสามารถมองเห็นได้อีกครั้ง ในเดือนกันยายน พ.ศ. 2569 ภาพยนตร์เรื่องนี้ได้รับรางวัล Special Mention จากเทศกาล What the Doc! International Documentary Film Festival ในประเทศไทย ก่อนจะได้รับคัดเลือกเข้าสู่สายประกวดของ SeaShorts Film Festival 2026 ที่ประเทศมาเลเซีย แต่ในวันที่ 11 พฤศจิกายน ผู้จัดเทศกาลกลับแจ้งผู้สร้างว่า Images of Fire พร้อมกับภาพยนตร์สั้นอีกสองเรื่องไม่สามารถจัดฉายได้เนื่องจากกระบวนการเซ็นเซอร์และการจัดประเภทภาพยนตร์ แม้ภาพยนตร์จะยังคงอยู่ในสายประกวดและได้รับการพิจารณาจากคณะกรรมการตามกำหนดเดิมก็ตาม เหตุการณ์ดังกล่าวทำให้ผมคิดถึงความย้อนแย้งของการเมืองแห่งการมองเห็นอีกครั้ง เพราะภาพยนตร์ที่เกิดขึ้นจากความพยายามของคนรุ่นใหม่ที่จะกลับไปค้นหาภาพและเสียงของความรุนแรงซึ่งถูกทำให้เลือนรางจากความทรงจำทางสังคม กลับต้องเผชิญกับข้อจำกัดในการทำให้ภาพและเสียงเหล่านั้นปรากฏต่อสายตาของผู้ชมอีกครั้งเมื่อเดินทางข้ามพรมแดน ผมไม่ได้คิดว่าการเซ็นเซอร์ในมาเลเซียเป็นเหตุการณ์ที่มีความหมายเหมือนกับการปราบปรามคนเสื้อแดงในประเทศไทย เพราะทั้งสองกรณีมีบริบททางประวัติศาสตร์ กลไกอำนาจ และระดับความรุนแรงแตกต่างกันอย่างมาก แต่สิ่งที่ทำให้เราสามารถนำมาพิจารณาร่วมกันได้คือคำถามว่าใครมีอำนาจกำหนดขอบเขตของสิ่งที่สังคมสามารถมองเห็นและรับฟัง และอำนาจดังกล่าวทำงานอย่างไรภายใต้เงื่อนไขของสังคมที่ดูเหมือนเปิดกว้างให้กับความหลากหลายทางวัฒนธรรมและเสรีภาพในการแสดงออก
ในประเด็นนี้ ผมคิดว่าเราอาจยังเข้าใจการเซ็นเซอร์อย่างจำกัดเกินไป หากมองว่ามันเป็นเพียงการห้ามฉายภาพยนตร์ การตัดภาพบางฉาก หรือการปิดกั้นเนื้อหาที่ผู้มีอำนาจไม่ต้องการให้สาธารณชนรับรู้ ทั้งนี้ การเซ็นเซอร์ไม่ได้ทำงานเฉพาะกับภาพที่ถูกห้าม แต่ยังทำงานกับภาพจำนวนมหาศาลที่ได้รับอนุญาตให้ปรากฏด้วย ในความหมายนี้ การเซ็นเซอร์ไม่ได้เป็นเพียงการทำให้บางสิ่งหายไปจากสายตา แต่เป็นกระบวนการสร้างและจัดระเบียบระบบนิเวศของการมองเห็น (ecology of visibility) ขึ้นมาใหม่ ผ่านการจัดประเภท การคัดเลือก การอนุญาต การกำหนดพื้นที่จัดฉาย และการสร้างบรรทัดฐานว่าเรื่องราวแบบใดเหมาะสมที่จะปรากฏในพื้นที่สาธารณะ ภาพยนตร์บางเรื่องอาจได้รับอนุญาตให้ฉายโดยไม่มีข้อจำกัด ขณะที่บางเรื่องถูกกำหนดให้เข้าถึงได้เฉพาะผู้ชมบางกลุ่ม บางเรื่องอาจได้รับการยอมรับในฐานะผลงานศิลปะ แต่ไม่สามารถปรากฏต่อสายตาของสาธารณชนได้ และบางเรื่องอาจไม่จำเป็นต้องถูกห้ามอย่างเป็นทางการเลย เพราะผู้สร้างและผู้จัดฉายได้เรียนรู้ล่วงหน้าแล้วว่าเรื่องราวแบบใดมีโอกาสผ่านหรือไม่ผ่านกระบวนการพิจารณา การเซ็นเซอร์จึงมิได้เกิดขึ้นเฉพาะในช่วงเวลาที่มีคำสั่งห้าม หากค่อย ๆ แทรกซึมเข้าไปในกระบวนการผลิต การคัดเลือก การเผยแพร่ และการรับรู้ จนกลายเป็นส่วนหนึ่งของเงื่อนไขที่ทำให้โลกแห่งภาพดำรงอยู่ได้ในรูปแบบหนึ่งมากกว่าอีกรูปแบบหนึ่ง สิ่งที่ผมสนใจเป็นพิเศษคืออำนาจเช่นนี้ไม่จำเป็นต้องปรากฏในลักษณะของการปิดกั้นอย่างโจ่งแจ้ง ตรงกันข้าม มันอาจทำงานได้อย่างมีประสิทธิภาพมากขึ้นภายในสังคมที่ยังคงมีเทศกาลภาพยนตร์ มีการแข่งขัน มีรางวัล มีสถาบันทางศิลปะ และมีถ้อยคำที่ยืนยันถึงเสรีภาพในการสร้างสรรค์อย่างต่อเนื่อง เพราะการดำรงอยู่ของพื้นที่เหล่านี้ไม่ได้รับประกันโดยตัวมันเองว่าผู้คนจะมีเสรีภาพในการมองเห็นอย่างเท่าเทียมกัน สิ่งที่ปรากฏต่อสายตาในสังคมที่ดูเหมือนเปิดกว้างจึงอาจเป็นผลลัพธ์ของการคัดกรองและจัดระเบียบอย่างละเอียดอ่อนมาแล้วก่อนหน้านั้น ผมอยากเรียกสภาวะเช่นนี้ว่า อำนาจละมุนแห่งเผด็จการทางสายตา ซึ่งไม่ได้จำเป็นต้องบังคับให้ทุกคนมองเห็นภาพเดียวกัน แต่มีอำนาจกำหนดเงื่อนไขว่าภาพใดจะมีโอกาสปรากฏ ภาพใดจะถูกทำให้เงียบงัน และภาพใดจะถูกผลักออกจากขอบเขตของสิ่งที่สังคมสามารถรับรู้ร่วมกันได้
นอกจากนี้ การเซ็นเซอร์ไม่ได้เพียงควบคุมสิ่งที่อยู่บนจอภาพยนตร์ แต่ยังมีส่วนเปลี่ยนแปลงความสัมพันธ์ระหว่างผู้คนกับการมองเห็นสภาวะการณ์ทางสังคมของตนด้วย เมื่อการอนุญาตและการห้ามกลายเป็นส่วนหนึ่งของกิจวัตรทางวัฒนธรรม ผู้สร้างภาพยนตร์ ผู้จัดฉาย และแม้แต่ผู้ชมก็อาจค่อย ๆ เรียนรู้ขอบเขตของสิ่งที่สามารถปรากฏได้โดยไม่จำเป็นต้องมีใครออกคำสั่งอยู่ตลอดเวลา ความเคยชินเช่นนี้มีความสำคัญมากกว่าการห้ามฉายภาพยนตร์เพียงครั้งเดียว เพราะมันทำให้ข้อจำกัดของการมองเห็นถูกทำให้เป็นเรื่องธรรมดา ผู้คนอาจยังรู้สึกว่าตนเองมีเสรีภาพในการเลือกชมภาพยนตร์จำนวนมาก โดยไม่เคยมีโอกาสรับรู้ว่ามีภาพยนตร์อีกจำนวนหนึ่งที่ไม่สามารถเดินทางมาถึงพวกเขาได้ตั้งแต่แรก ในทิศทางเช่นนี้เอง การเซ็นเซอร์จึงไม่ได้สร้างเพียงพื้นที่ว่างบนจอภาพยนตร์ แต่ยังสร้างพื้นที่ว่างภายในประสบการณ์ของผู้ชมด้วย ความไม่รู้บางอย่างไม่ได้เกิดจากการที่ผู้คนไม่สนใจค้นหาความจริง หากเกิดจากเงื่อนไขทางสังคมที่ทำให้ความจริงบางชุดไม่มีโอกาสเข้ามาเป็นส่วนหนึ่งของประสบการณ์ตั้งแต่ต้น ผมคิดว่านี่คือความซับซ้อนของอำนาจเผด็จการทางสายตาในสังคมร่วมสมัย เพราะมันไม่จำเป็นต้องทำให้ผู้คนหยุดมอง แต่สามารถทำให้ผู้คนมองเห็นโลกได้อย่างต่อเนื่องภายในขอบเขตที่ถูกกำหนดไว้แล้ว และยิ่งผู้คนคุ้นเคยกับโลกแห่งภาพที่ได้รับอนุญาตให้ปรากฏมากเพียงใด พวกเขาก็อาจยิ่งยากที่จะตระหนักถึงภาพที่ไม่เคยได้รับอนุญาตให้เข้ามาอยู่ในโลกแห่งการรับรู้ของตนเอง
กรณีของ Images of Fire ทำให้ความสัมพันธ์ดังกล่าวปรากฏขึ้นอย่างเป็นรูปธรรม เพราะภาพยนตร์ยังคงได้รับการยอมรับในฐานะผลงานที่มีคุณค่าทางศิลปะและยังอยู่ในสายประกวด แต่กลับไม่สามารถปรากฏต่อสายตาของผู้ชมทั่วไปได้ ความแตกต่างระหว่างการได้รับการยอมรับกับการได้รับอนุญาตให้ปรากฏในพื้นที่สาธารณะจึงไม่ใช่เรื่องเล็กน้อย ทั้งยังเผยให้เห็นว่าคุณค่าทางศิลปะกับสิทธิในการเข้าถึงสาธารณชนไม่ได้ดำรงอยู่ภายใต้เงื่อนไขเดียวกัน อย่างไรก็ตาม ผมเห็นว่าท่าทีของผู้จัดเทศกาลทั้งสองแห่งมีความสำคัญอย่างยิ่ง โดยเฉพาะการที่ SeaShorts ยังคงรักษาสถานะของภาพยนตร์ไว้ในสายประกวด แม้ไม่สามารถจัดฉายต่อสาธารณะได้ ขณะที่ What the Doc! ออกแถลงการณ์เมื่อวันที่ 12 พฤศจิกายน 2569 ที่ผ่านมา เพื่อยืนยันความสำคัญของเสรีภาพในการสร้างสรรค์และสิทธิของผู้ชมในการเข้าถึงเรื่องเล่าที่หลากหลาย การกระทำดังกล่าวทำให้เราเห็นว่าพื้นที่ของเทศกาลภาพยนตร์ไม่ได้เป็นเพียงสถานที่สำหรับจัดฉายและตัดสินรางวัล ทว่า เป็นสนามทางวัฒนธรรมที่มีการต่อรองเกี่ยวกับความสัมพันธ์ระหว่างสถาบันศิลปะ ผู้สร้าง อำนาจรัฐ และสาธารณชนอยู่ตลอดเวลา ผมจึงไม่คิดว่าการไม่สามารถจัดฉายภาพยนตร์ในครั้งนี้ควรถูกอ่านเพียงในฐานะความพ่ายแพ้ของเสรีภาพทางศิลปะ เพราะการยืนยันที่จะรักษาสถานะของภาพยนตร์เอาไว้ในสายประกวดและการออกมาปกป้องสิทธิของผู้ชม ล้วนเป็นส่วนหนึ่งของการต่อรองกับระเบียบการมองเห็นที่ถูกกำหนดขึ้นเช่นเดียวกัน สิ่งเหล่านี้ทำให้เราเห็นว่าระบบนิเวศของการมองเห็นไม่เคยเป็นพื้นที่ที่อำนาจสามารถควบคุมได้อย่างสมบูรณ์ หากยังมีความขัดแย้ง การต่อรอง และความพยายามสร้างเงื่อนไขใหม่ให้กับการปรากฏของภาพอยู่เสมอ
เมื่อย้อนกลับมาพิจารณาตัวภาพยนตร์ ผมคิดว่าความย้อนแย้งดังกล่าวยิ่งมีความหมายมากขึ้น เพราะ Images of Fire เองก็เป็นความพยายามสร้างความสัมพันธ์ชุดใหม่ระหว่างภาพ เสียง สถานที่ ร่างกาย และความทรงจำจากช่วงเวลาต่าง ๆ ภาพถ่ายวัยเด็กของผู้สร้าง ภาพการชุมนุม ภาพสถานที่เกิดเหตุในปัจจุบัน เสียงปืนที่ถูกบันทึกไว้ และเสียงสนทนากับบิดา ล้วนมีประวัติศาสตร์และเงื่อนไขการดำรงอยู่ของตนเอง แต่เมื่อถูกนำมาจัดวางร่วมกันในภาพยนตร์ สิ่งเหล่านี้กลับสร้างความสัมพันธ์ที่ทำให้เราสามารถรับรู้อดีตแตกต่างไปจากเดิม หากภาพยนตร์ได้สร้างส่วนร่วมในการก่อรูปโลกแห่งประสบการณ์ขึ้นมา การสร้างภาพยนตร์จึงเป็นการสร้างความสัมพันธ์ที่ทำให้โลกบางแบบสามารถปรากฏขึ้นในประสบการณ์ของผู้คน อย่างไรก็ตาม โลกเหล่านี้ไม่ได้ดำรงอยู่อย่างเท่าเทียมกัน บางโลกมีคนจำนวนหนึ่งควบคุมอำนาจในการกำหนดความจริงสาธารณะ ขณะที่บางโลกยังมีคนจำนวนไม่น้อยต้องต่อสู้เพื่อให้ประสบการณ์ของตนได้รับการยอมรับว่ามีอยู่จริง ความหลากหลายของโลกแห่งประสบการณ์จึงเต็มไปด้วยความสัมพันธ์เชิงอำนาจ ในความหมายนี้ Images of Fire จึงเป็นพยายามทำให้ความสัมพันธ์ที่เคยถูกผลักออกจากโลกแห่งการรับรู้กลับมามีที่ทางอีกครั้ง และการที่ภาพยนตร์ต้องเผชิญกับข้อจำกัดในการจัดฉายก็ยิ่งทำให้เราเห็นว่าการต่อสู้เพื่อให้โลกแห่งประสบการณ์บางแบบหรือความเป็นจริงบางชุดสามารถปรากฏขึ้นได้ ไม่ได้สิ้นสุดลงเมื่อภาพยนตร์สร้างเสร็จแล้ว หากยังดำเนินต่อไปในทุกพื้นที่ที่ภาพยนตร์พยายามเดินทางไปพบกับผู้ชม
ผมอยากกลับไปยังจุดเริ่มต้นของบทความนี้อีกครั้ง สิ่งที่ทำให้ผมสนใจ Images of Fire ตั้งแต่แรกไม่ใช่เพียงความพยายามของศิลปินรุ่นใหม่ในการย้อนกลับไปสำรวจเหตุการณ์สลายการชุมนุมคนเสื้อแดงปี 2553 แต่เป็นคำถามว่าเหตุใดความรุนแรงบางเหตุการณ์จึงยังคงดำรงอยู่ในชีวิตของผู้คน แม้เวลาจะผ่านพ้นไปนานแล้ว และเหตุใดภาพจำนวนมากที่บันทึกความรุนแรงเอาไว้จึงไม่สามารถทำให้สังคมมองเห็นความทุกข์ทรมานของผู้คนร่วมกันได้ ผมคิดว่าคำตอบส่วนหนึ่งอาจอยู่ตรงที่การมองเห็นไม่เคยเป็นเพียงความสามารถทางกายภาพของดวงตา หากเป็นความสัมพันธ์ทางสังคมและการเมืองที่ถูกก่อรูปขึ้นผ่านประวัติศาสตร์ ประสบการณ์ และอำนาจที่ดำรงอยู่รอบตัวเรา การที่ภาพหนึ่งภาพปรากฏต่อสายตาจึงไม่ได้หมายความว่าภาพนั้นจะได้รับการยอมรับให้เป็นส่วนหนึ่งของความจริงร่วมกัน และการที่ภาพหนึ่งภาพถูกทำให้หายไปก็ไม่ได้หมายความว่าประสบการณ์ซึ่งภาพนั้นพยายามบันทึกจะสูญสิ้นไปด้วย ความทรงจำอาจดำรงอยู่ต่อไปในเสียงของผู้คน ในบทกวีที่ถูกเขียนขึ้นเพื่อระลึกถึงผู้เสียชีวิต ในความสัมพันธ์ระหว่างบิดากับบุตร หรือในร่างกายของผู้ที่ยังคงกลับไปยังสถานที่เดิมเพื่อค้นหาสิ่งซึ่งไม่ปรากฏอยู่ตรงนั้นอีกต่อไป ผมจึงคิดว่าความสำคัญของภาพยนตร์เรื่องนี้ไม่ได้อยู่ที่ความสามารถในการนำภาพของอดีตกลับมาปรากฏอย่างสมบูรณ์ หากอยู่ที่การทำให้เราเริ่มตระหนักถึงเงื่อนไขที่ทำให้บางสิ่งไม่เคยได้รับการมองเห็นอย่างแท้จริงตั้งแต่ต้น
เราลองคิดดูว่าเยาวชนในสังคมไทยที่เติบโตขึ้นมาในช่วงรัฐประหารและความรุนแรงทางการเมืองมีจำนวนมากเท่าไหร่ พวกเขาและเธอเติบโตขึ้นมาท่ามกลางระบบนิเวศของการมองเห็นแบบไหน ได้เห็นและถูกทำให้ไม่เห็นในเรื่องอะไรบ้าง และแตกต่างจากระบบนิเวศของการมองเห็นของคนรุ่นบูมเมอร์หรือรุ่นอื่นอย่างไร การทำงานของบัวริเยทจึงเปรียบเสมือนการทวงคืนความเป็นธรรมทางสายตาว่าด้วยการรับรู้ความเป็นจริงของสังคมไทย
ผมกลับมาคิดถึงทางเท้าบริเวณถนนราชปรารภซึ่งหมุดรำลึกถึงเฌอเคยตั้งอยู่ พื้นผิวของเมืองเปลี่ยนแปลงไปแล้ว ผู้คนยังคงเดินผ่าน รถยนต์ยังคงเคลื่อนตัว และชีวิตประจำวันดำเนินต่อไปอย่างไม่หยุดยั้ง หากเราเดินผ่านสถานที่แห่งนั้นโดยไม่รู้ประวัติศาสตร์ของมัน เราอาจไม่เห็นสิ่งใดนอกจากทางเท้าธรรมดาสายหนึ่งในกรุงเทพมหานคร แต่สำหรับผู้ที่จดจำความตายซึ่งเคยเกิดขึ้น ณ ที่แห่งนั้น ความว่างเปล่าของพื้นผิวเมืองอาจไม่ได้หมายถึงการไม่มีสิ่งใดหลงเหลืออยู่เลย ตรงกันข้าม มันอาจเต็มไปด้วยความทรงจำที่ไม่สามารถมองเห็นได้ด้วยสายตาและค้นหาสิ่งที่ถูกผลักออกจากโลกแห่งการรับรู้ของเรา บางที ความรุนแรงทางการเมืองในสังคมไทยอาจไม่ได้ดำรงอยู่ต่อไปเพียงเพราะผู้คนยังคงจดจำมันได้ แต่เพราะสังคมยังไม่สามารถสร้างเงื่อนไขให้ความทรงจำเหล่านั้นได้รับการรับฟังและยอมรับอย่างเท่าเทียมกัน อีกครั้ง การเซ็นเซอร์จึงไม่ใช่เพียงการทำให้ภาพยนตร์เรื่องหนึ่งไม่สามารถปรากฏต่อสายตาของผู้ชม หากเป็นส่วนหนึ่งของการจัดระเบียบโลกที่กำหนดว่าความทรงจำของใครควรมีที่ทาง และความตายของใครที่คนทั้งสังคมต้องจดจำและความตายของใครที่สามารถถูกปล่อยให้เลือนหายไปพร้อมกับกาลเวลาได้
ความสำคัญของ Images of Fire คือการไม่ยอมรับว่าการเลือนหายดังกล่าวเป็นเรื่องธรรมดา ภาพยนตร์เรื่องนี้อาจไม่สามารถนำผู้เสียชีวิตกลับคืนมา ไม่สามารถเปลี่ยนแปลงคำตัดสินของศาล หรือทำให้ความรับผิดชอบทางการเมืองปรากฏขึ้นได้ในทันที แต่กลับสามารถทำให้เราไม่อาจเดินผ่านสถานที่แห่งความตายโดยมองเห็นเพียงความว่างเปล่าได้อีกต่อไป คำถามสุดท้ายที่ภาพยนตร์เรื่องนี้กระตุ้นให้ผมคิดคือ เรากำลังดำรงอยู่ในสังคมที่อนุญาตให้เรามองเห็นอะไร และเราได้เรียนรู้ที่จะไม่มองเห็นอะไรไปแล้วบ้าง บางครั้ง สิ่งที่น่าหวาดหวั่นที่สุดไม่ใช่อำนาจที่ทำให้เรามืดบอดด้วยการปิดตาหรือห้ามเรามองเห็นความรุนแรง หากเป็นการทำให้ผู้คนในสังคมยังคงมองเห็นทุกสิ่งได้ตามปกติ จนเราไม่รู้สึกอีกต่อไปว่ามีบางสิ่งสูญหายไปจากดวงตาของเราตั้งแต่แรกเริ่ม
และเมื่อใดก็ตามที่เราเริ่มมองเห็นสิ่งที่ไม่ปรากฏเหล่านั้น เราอาจรู้สึกเข้าไปในหัวใจด้วยว่าความทรงจำของผู้เสียชีวิตไม่ได้เรียกร้องเพียงการระลึกถึงอดีต หากยังเรียกร้องให้ผู้มีชีวิตรับผิดชอบต่อโลกที่พวกเขากำลังร่วมกันสร้างขึ้นในปัจจุบัน
หมายเหตุผู้เขียน
ข้อเขียนนี้เริ่มต้นจากพันธะสัญญาที่ให้ไว้กับบัวริเยทหลังจากเขาจบการศึกษา ผมเขียนบทความนี้ในฐานะต้นฉบับแรกเมื่อปลายเดือนสิงหาคม 2569 แต่ยังรู้สึกไม่พอใจจึงได้พักเอาไว้อยู่นาน กระทั่งเกิดเหตุการณ์เซ็นเซอร์ภาพยนตร์อันเนื่องมาจากศิลปนิพนธ์ของเขา ผมจึงทำการปรับแก้ให้สอดคล้องกับสถานการณ์ โดยหวังว่าข้อเขียนนี้จะช่วยกระตุ้นคำถาม ความสงสัย และการสร้างข้อท้าทายใหม่ ๆ ต่อระบบนิเวศของการมองเห็นมากขึ้น




