เราเรียกบางอย่างว่ากำลัง ‘พัฒนา’ เมื่อมันกำลังเปลี่ยนผ่านจากความต่ำต้อยไปสู่อะไรที่ดีกว่า แต่ในอีกด้านหนึ่ง คำนี้ก็สะท้อนชัยชนะของอุดมการณ์หนึ่งเหนืออีกอุดมการณ์ และคำถามสำคัญคือ ใครเป็นผู้กำหนดว่าอนาคตแบบไหนคือสิ่งที่ดีกว่า

‘ผีพัฒนา’ (In Sum, คมน์ธัช ณ พัทลุง กำกับ, 2026) เป็นสารคดีทดลองที่หยิบคำว่า ‘พัฒนา’ มาตั้งคำถามผ่านภาพและเสียง โดยผลงานจัดฉายเป็นส่วนหนึ่งของ ‘In the Flow’ โปรแกรมงานภาพเคลื่อนไหวของศิลปินที่อยู่ระหว่างโลกภาพยนตร์ ศิลปะร่วมสมัย เทคโนโลยี และประวัติศาสตร์การเมือง ในเทศกาลภาพยนตร์นานาชาติกรุงเทพฯ 2026 ภัณฑารักษ์โดย ปฐมพงศ์ มานะกิจสมบูรณ์

คมน์ธัชจับคู่ภาพฝันของพื้นที่อีสานภายใต้อิทธิพลของทุนนิยม เข้ากับประวัติศาสตร์การต่อต้านคอมมิวนิสต์ สลับไปมาระหว่างโฆษณาชวนเชื่อเก่าเก็บ กับภาพชนบทที่ถูกบันทึกผ่านเชื้อราบนเซนเซอร์กล้องส่วนตัว ขัดจังหวะในบางช่วงด้วยเสียงจากอนาคตว่า ‘เกษตรพอเพียง ไม่เพียงพอ’

ร่องรอยของอดีตในหนังชวนมองว่าปัจจุบันที่เราอยู่ไม่ได้เกิดขึ้นอย่างเป็นธรรมชาติ หากแต่เป็นอนาคตที่ถูกเลือกและกำหนดโดยกฎเกณฑ์ชุดหนึ่ง เรื่องราวอาจสืบสาวจุดเริ่มต้นได้จากนิยามพื้นที่อีสานในฐานะดินแดนของ ‘ชาวบ้านผู้ล้าหลัง’ จากปากชาวต่างชาติไปจนถึงปัญญาชนอนุรักษ์นิยมไทย เมื่อการขยายตัวของคอมมิวนิสต์ถูกมองว่าเป็นภัย อเมริกันและกรุงเทพฯ จึงเข้ามา ‘ชิงอนาคต’ ของผู้คนในพื้นที่ผ่าน “โครงการพัฒนา” ซึ่งดำเนินต่อเนื่องมาจนถึงวันนี้

ภาพปัจจุบันใน ‘ผีพัฒนา’ ยืดหดบิดเพี้ยนไปด้วยประสิทธิภาพเสื่อม ๆ ของกล้อง คราบรามีชีวิตค่อย ๆ ทับถมจนรบกวนทิวทัศน์ชนบทเขียว กลายเป็นความมืดดำกลับสี ปุยเมฆยืดยาวเป็นเส้น และภาพทั้งหมดกระพริบติด ๆ ดับ ๆ อาการเหล่านี้ไม่ได้เป็นสัญญาณรบกวนของภาพ แต่เป็นสัญญาณว่าภาพนี้ไม่ใช่ทั้งอดีตหรือปัจจุบันอย่างใดอย่างหนึ่งอย่างบริสุทธิ์

‘ผีพัฒนา’ จึงอาจหมายถึงความก้าวหน้าที่มาไม่ถึง หรือภาพลวงที่มาถึงแล้วแต่กลับไม่ได้พาเราไปข้างหน้า และเมื่อหนังตั้งคำถามมาว่าเราจะ ‘ล้มเลิกอนาคต’ กันไหม บางทีสิ่งที่ต้องยกเลิกไปอาจไม่ใช่อนาคตทั้งหมด แต่อาจเป็นภาพอนาคตที่ถูกกำหนดไว้แล้ว และหันกลับไปหลอกหลอนสถาบัน นโยบาย แผนงาน และผู้คนที่มีส่วนสร้างภาพของปัจจุบันขึ้นมา