แมนดี เอล-ซาเยกห์ (Mandy El-Sayegh) มาที่ประเทศไทยกับแม่เชื้อสายจีน-มาเลเซียของเธอ พวกเขาเชื่อว่าดวงวิญญาณของพ่อ ผู้มีเชื้อสายปาเลสไตน์ ยังอยู่ที่นี่เพราะเขารักเมืองไทยมาก และ “ดวงวิญญาณของพ่อไม่สามารถเดินทางกลับไปยังฉนวนกาซาได้ เพราะที่นั่นกำลังถูกทิ้งระเบิดถล่มพังพินาศไปหมด”

เธอสร้างงานศิลปะจัดวาง กึ่งวัด กึ่งช็อปแฟชั่นแบรนด์ดัง กึ่งจุดเกิดเหตุความรุนแรง และกึ่งจดหมายเหตุกักเก็บ ‘ภาพ’ จากอดีต ปัจจุบัน และอนาคต สีเหลืองสดสาดทะลักเข้าดวงตาจากผนังห้องรอบด้าน และทุกก้าวที่ผ่านเข้าไปเราเดินทับบนผิวแดงย่นที่ตรงพื้น ผลงาน ‘The Campaign’ จัดแสดงในเทศกาลศิลปะร่วมสมัยนานาชาติ บางกอก อาร์ต เบียนนาเล่ 2026 (Bangkok Art Biennale 2026) เล่นกับคำว่า ‘แคมเปญ’ ที่ใช้กันทั้งในทางแฟชั่นและการทหาร — สองโลกคนละด้าน ที่ดูเหมือนจะใช้ภาษาการสื่อสารใกล้เคียงกันเหลือเกิน

ภาพนักโทษถูกทรมานในเรือนจำอาบูกราอิบ (Abu Ghraib) ลวดลายผ้ากูฟิยาห์ (Keffiyeh) ของปาเลสไตน์ นิตยสารอาชญากรรมไทย ‘191’ โฆษณาบุหรี่อเมริกัน คือตัวอย่างเพียงเล็กน้อยของ ‘ภาพ’ ที่เธอนำเข้ามา จัดวางในรูปแบบที่คัดค้าน ‘ระบบความงาม’ ตามขนบศิลปะตะวันตก และเสนอให้เราลอง ‘โอบอุ้ม’ ความจริงหรือความเจ็บปวดเหล่านี้เอาไว้ ท่ามกลางยุคสมัยแห่งความ ‘ด้านชา’

“ศิลปะกับเวทย์มนตร์ไม่ได้แยกขาดจากกัน ศิลปะสามารถเป็นได้ทั้งมนตร์ดำและมนตร์ขาว เพราะสิ่งที่คุณกำลังทำงานด้วยคือระบบสัญลักษณ์ (Symbols)” เธอกล่าว

“สุนทรียศาสตร์ที่มีความคลุมเครือจะสร้างอายุขัยที่ยืนยาวให้กับงาน และความยืนยาวนั้นเองที่จะทำให้เนื้อหาทางการเมืองของมันมีชีวิตอยู่ต่อไปได้”

“การทำหน้าที่เป็นผู้เก็บรักษาเศษซาก (Archivist) คือการกระทำทางการเมืองในตัวมันเอง”

“ภาพบนโซเชียลมีเดียมันผ่านไปเร็วเกินไป แต่ในพื้นที่ศิลปะ เราสามารถใช้เสียง ใช้ความถี่ ใช้จิตรกรรม เพื่อค่อยๆ นำภาพความเจ็บปวดเหล่านั้นให้ซึมลึกเข้าไปในจิตรับรู้ของผู้ชมอย่างช้าๆ ฉันไม่ได้กำลังเรียกร้องให้ทุกคนต้องลุกขึ้นมาเดินขบวนหรือเป็นนักกิจกรรม แต่ฉันอยากขอให้คุณเริ่มต้นจากการ ‘มอง’ และ ‘โอบอุ้ม’ มันจริง ๆ ไม่ใช่ปล่อยให้มันผ่านไป”

GROUNDCONTROL: ผลงาน The Campaign ของคุณมีส่วนผสมจากหลากหลายที่มา คุณเก็บสะสมองค์ประกอบเหล่านี้มาตลอดการทำงาน หรือมีกระบวนการค้นหาอย่างไรเป็นพิเศษสำหรับงานนี้

แมนดี เอล-ซาเยกห์: มันคือการทำงานกับเศษเสี้ยว (Fragments) ที่หลงเหลืออยู่จากอดีต ปัจจุบัน และอนาคตมาโดยตลอด ตามธรรมเนียมการแต่งงานในวัฒนธรรมตะวันตกไหม เจ้าสาวต้องมี ‘Something old, something new, something borrowed, something blue’ (สิ่งของเก่า สิ่งของใหม่ สิ่งที่ขอยืมมา และสิ่งที่มีสีน้ำเงิน — เครื่องมงคลของเจ้าสาวที่ต้องมี) ประเพณีพวกนี้สำหรับฉันมันคือรูปแบบหนึ่งของเวทย์มนตร์ (Witchcraft) ที่ทำขึ้นเพื่อดึงดูดหรือขับเน้นบางสิ่งให้ปรากฏจริงขึ้นมา (Manifesting) ฉันมองว่าศิลปะทั้งหมดก็ทำงานบนตรรกะแบบเดียวกันนี้ มันหยั่งรากก้องสะท้อนมาจากอดีต ส่งเสียงถึงสภาวะที่เป็นอยู่ในปัจจุบัน และแฝงความหวังต่อพื้นที่ในอนาคต

ในการทำงานชุดนี้ ฉันสนใจมิติทางจิตวิญญาณมากขึ้นอย่างมีนัยสำคัญ คุณพ่อของฉันเป็นชาวคริสต์ออร์โธดอกซ์ชาวปาเลสไตน์ แต่ครอบครัวเราไม่ได้เคร่งศาสนา ส่วนแม่ของฉันเป็นชาวพุทธเชื้อสายจีน-มาเลเซีย ตัวฉันเองเติบโตในสหราชอาณาจักร จึงตัดขาดและแยกตัวออกจากเรื่องศาสนามาโดยตลอด แต่ทุกอย่างเปลี่ยนไปอย่างสิ้นเชิงหลังจากคุณพ่อของฉันเสียชีวิตลงในปีนี้ นั่นคือเหตุผลที่แม่ของฉันเศร้ามากและอยากเดินทางมาเมืองไทย เพราะพ่อรักเมืองไทยมาก และเราเชื่อว่าวิญญาณของเขาจะอยู่ที่นี่

แต่ดวงวิญญาณของพ่อไม่สามารถเดินทางกลับไปยังฉนวนกาซาได้ เพราะที่นั่นกำลังถูกทิ้งระเบิดถล่มพังพินาศไปหมด มีเด็กทารกที่ต้องตายลงเป็นจำนวนมหาศาล ในตอนที่ผู้เป็นแม่เสียชีวิตไปแล้ว แพทย์จากนานาชาติยังต้องเร่งผ่าตัดเอาทารกออกมาเพื่อให้เด็กมีชีวิตรอด แม่ของฉันเคยเป็นพยาบาลผดุงครรภ์ เรื่องราวการสูญสิ้นจิตวิญญาณข้ามรุ่น (Generational Soul Annihilation) และเรื่องการสูญเสียตัวตนทางจิตวิญญาณ (Soul Loss) — สิ่งเหล่านี้คือสิ่งที่ฉันรับต่อ ๆ มาและทำงานกับมันด้วย

เมื่อวานนี้ฉันเพิ่งเดินไปตลาดพระเครื่องมา แล้วฉันก็ไปเจอกับ ‘กุมารทอง’ ตอนแรกฉันไม่รู้เลยว่ามันคืออะไร แต่พอเห็นร่างทารกเหล่านั้น สัญชาตญาณฉันบอกทันทีว่าฉันต้องการพวกเขา ฉันเพิ่งมารู้ทีหลังว่ามันมีด้านมืดอยู่มาก แต่ดั้งเดิมแล้ว สิ่งนี้ถูกสร้างขึ้นมาเพื่อการปกป้องคุ้มครอง เพื่อเป็นพลัง ฉันอยากให้วิญญาณเด็กเหล่านั้นเข้มแข็ง เพื่อที่จะกลับไปช่วยปกป้องเด็กๆ คนอื่นในกาซา

GROUNDCONTROL: ในเมืองไทย เราคุ้นเคยกับการใช้เวทย์มนตร์เพื่อต่อสู้กับการกดขี่ทางการ ผีและวิญญาณเองก็มีบทบาทในการหลอกหลอนผู้มีอำนาจ คุณมองจุดตัดระหว่างเรื่องทางจิตวิญญาณกับงานศิลปะอย่างไร

แมนดี: นั่นแหละคือสิ่งที่ฉันกำลังพูดถึงเลย มันมีวิธีใช้งานสัญลักษณ์เหล่านี้อยู่ ศิลปะกับเวทย์มนตร์ไม่ได้แยกขาดจากกัน ศิลปะสามารถเป็นได้ทั้งมนตร์ดำและมนตร์ขาว เพราะสิ่งที่คุณกำลังทำงานด้วยคือระบบสัญลักษณ์ (Symbols)

ในสังคมไทย วัฒนธรรมของคุณมีสัดส่วนของเรื่องจิตวิญญาณอยู่สูงมากอย่างเป็นธรรมชาติ ตอนที่ฉันมาถึงกรุงเทพฯ ฉันเห็นเทศกาลของชาวฮินดูแถวโรงแรม W (งานนวราตรี วัดแขกสีลม) ผู้คนต่างวิ่งกรูเข้าไปเพื่อรับการอวยพร ไม่มีใครวิ่งไปเพื่อถ่ายรูปเซลฟี่เลย พวกเขาวิ่งเข้าไปหาความศักดิ์สิทธิ์ หรือตอนที่ทีมงานบนบานศาลกล่าวเพื่อให้กล่องบรรจุผลงานศิลปะส่งมาถึงที่จัดแสดงอย่างปลอดภัย ทุกคนพร้อมจะไหว้ทุกศาล ทุกวัด

ในความคิดของฉัน พวกคุณเข้าใจว่าสิ่งเหล่านี้ไม่ได้แยกขาดเป็นขาวหรือดำ ดีหรือชั่ว แต่มันคือความต่อเนื่องที่ลื่นไหล (Fluid Continuum) มันเหมือนกับแนวคิดเรื่องเทพและมาร (Angels and Mara) ในกรอบของ BAB ที่สามารถดำรงอยู่ร่วมกันในพื้นที่เดียวกันได้ สิ่งตรงข้ามมักจะมาคู่กันอยู่ในตัวมันเองเสมอ ตามปรัชญาของเฮเกล (Hegel) กาลเวลาจะคลี่คลายตัวมันเองออกมา และถ้าคุณพยายามตัดสิ่งใดสิ่งหนึ่งทิ้ง คุณก็กำลังตัดเฉือนส่วนหนึ่งของตัวคุณเองทิ้งไปด้วยเช่นกัน

GROUNDCONTROL: แนวคิดทางจิตวิญญาณที่แตกต่างเหล่านี้ แสดงออกมาในภาพ วัฒนธรรมที่ตาเห็น หรืองานศิลปะอย่างไร

แมนดี: ในโลกตะวันตก เวลาเขาสอนเรื่องการจัดองค์ประกอบภาพและรสนิยมทางงานจิตรกรรม มันมีอัตราส่วนที่ตายตัวมาก เช่น 60% ต้องเป็นโทนสีเรียบทึบ อีก 30% เป็นสีคู่ตรงข้ามที่เข้ามาเกลี่ย และมีอีกได้เพียง 10% เท่านั้นที่เป็นสีสดเด่น (Accent color) เพื่อดึงดูดสายตา นั่นคือสัดส่วนที่โลกตะวันตกนิยามว่า ‘มีรสนิยม’

แต่ในเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ หรือในระบบภาพแบบบูรพาทิศนิยม (Orientalist iconography) มันกลับด้านกันอย่างสิ้นเชิง ที่นี่ไม่มีหรอกพวกสีหม่น 60% — ทุกอย่างคือสีสดอิ่มตัว 100% เต็มพื้นที่ สีเหลืองทองอร่ามในวัดไทยที่ อ.อภินันท์ พาฉันไปดู มันคือการทำงานด้วยความรู้สึกและจิตวิญญาณล้วน ๆ

โครงสร้างนี้มันสะท้อนออกมาเหมือนกับตอนที่ฉันเปิดดูหนังสือพิมพ์ Financial Times ฉบับเดือนตุลาคม 2023 ช่วงที่เหตุการณ์ในกาซาปะทุขึ้น คุณลองกางหน้ากระดาษสองหน้าออกมาดู ด้านหนึ่งมีภาพถ่ายทหารและสงครามเป็นแถบเล็กๆ แค่ 10% ของพื้นที่ แต่อีก 60-90% ที่เหลือคือโฆษณาขายเครื่องเพชร แฟชั่น และสินค้าฟุ่มเฟือยในเซกชัน ‘How To Spend It’

นี่คืออัตราส่วนของสิ่งที่โลกทุนนิยมให้คุณค่า ฉันนำตรรกะนี้มาใช้ในห้องนิทรรศการ หลายคนเดินเข้ามาแล้วทักว่าห้องนี้ดูเหมือนห้างสรรพสินค้าหรูหรา นั่นคือความตั้งใจของฉันตั้งแต่แรก ฉันต้องการสร้างพื้นที่ที่ดูเหมือน ‘วัด’ และ ‘ห้างหรู’ ไปพร้อมกัน แต่ก็เป็นเหมือน ‘สถานที่เกิดเหตุ’ (Crime Scene) ที่เผยให้เห็นการปะทะกันตลอดเวลาระหว่างชนชั้นอภิสิทธิ์กับคนชายขอบ ระหว่างสิ่งสูงส่งและสิ่งต่ำต้อย (High and Low)

GROUNDCONTROL: คำว่า ‘The Campaign’ ดูเหมือนจะเป็นหัวใจหลักที่รวบเอาประเด็นทั้งหมดเข้าด้วยกัน มันสื่อถึงอะไรบ้างในบริบทของงานนี้

แมนดี: มันเล่นกับความหมายสองด้านที่ซ้อนทับกันอย่างจงใจ ในแง่หนึ่ง คนยุคนี้คุ้นเคยกับคำว่าแคมเปญในฐานะงานโฆษณาแฟชั่น หรือกิจกรรมทางการตลาดของแบรนด์เนม แต่ในอีกด้านหนึ่ง คำว่าแคมเปญหมายถึง ‘ปฏิบัติการทางทหาร’ (Military Campaign) ซึ่งหมายถึงการใช้กำลังและความรุนแรงบุกรุกเข้าไปในพื้นที่ใดพื้นที่หนึ่ง

ปัญหาของสังคมร่วมสมัยคือ คนรุ่นใหม่เติบโตมาในโลกที่เราถูกปิดกั้นเนื้อหา (Shielded from content) เรามีข้อมูลท่วมท้น แต่เรากลับถูกคัดกรองไม่ให้เห็นความรุนแรงเชิงโครงสร้าง ผลลัพธ์คือ แคมเปญ Spring/Summer ของ Gucci กลายเป็นสิ่งที่ผู้คนจดจำได้ยิ่งกว่าภาพถ่ายประวัติศาสตร์สงครามเสียอีก

ภาพการทรมานนักโทษในเรือนจำอาบูกราอิบ (Abu Ghraib) จากช่วงต้นทศวรรษ 2000s เป็นภาพที่สะเทือนใจและดูไม่ต่างจากภาพการตรึงกางเขนของพระคริสต์ กลับกำลังถูกทำให้อันตรธานหายไปจากกูเกิลหรืออินเทอร์เน็ตกระแสหลัก ทั้งที่คนในเจเนอเรชันของฉันจำได้ดีว่าเราเคยลงถนนเดินขบวนประท้วงสงครามอิรักกันขนาดไหน อำนาจรัฐและทุนนิยมพยายามแกล้งทำเป็นว่าเหตุการณ์เหล่านั้นไม่เคยเกิดขึ้น แต่คนรุ่นเราจำได้ ฉันจึงนำภาพเหล่านั้นมาทำเป็นบล็อกซิลค์สกรีนลงบนผ้าใบ ผสานภาพประวัติศาสตร์ความรุนแรงเข้ากับไอคอนของพระคริสต์ บรรยากาศของวัด และพลังการสร้างความปรารถนาของแบรนด์สินค้า เพื่อดูว่าพลังอำนาจเหล่านี้จะปะทะกันอย่างไร

แมนดี: ฉันใส่ภาพซองบุหรี่อเมริกันที่ขายในไทยช่วงทศวรรษ 1950s ลงไปด้วย สิ่งที่น่าทึ่งคือ ในยุคนั้นจักรวรรดินิยมอเมริกันได้หยิบยืมภาษาภาพของศาสนาพุทธและฮินดู ทั้งพญานาค ยักษ์ และมาร มาใช้เป็นแบรนด์สินค้าเพื่อขายบุหรี่อยู่แล้ว และฉันก็นำสิ่งนั้นมาวางซ้อนทับกับลวดลายของผ้ากูฟิยาห์ (Keffiyeh) ของปาเลสไตน์

นอกจากนี้ยังมีภาพการจำลองสถานที่เกิดเหตุฆาตกรรมจริงจากนิตยสารอาชญากรรมเก่าของไทยอย่างนิตยสาร ‘191’ ซึ่งในหน้านิตยสารเล่มเดียวกันนั้น มีทั้งภาพศพคนตายจากการฆาตกรรมจริง ตีพิมพ์อยู่เคียงข้างกับภาพโป๊เปลือย ทุกวันนี้ภาพแบบนี้หาไม่ได้ทั่วไปแล้ว ฉันหาซื้อได้มาจากตลาดมืด

กรุงเทพฯ เป็นเมืองที่มีความพังก์ (Punk) มีความเลือดสาด (Gory) และมีความดิบเถื่อนที่น่าทึ่งมาก สิ่งเหล่านี้สะท้อนถึงการปะทะกันของร่างกายมนุษย์ในมิติต่างๆ ผืนผ้าใบและเสื้อผ้าในงานนี้จึงทำงานเหมือนเป็น ‘ผิวหนัง’ ชั้นที่สอง แม้แต่คำว่า ผ้าไหม (Silk) ในภาษาอาหรับก็เชื่อมโยงกับคำว่า ‘Gaza’ และในภาษาสเปนคำว่า ‘Gasa’ ก็แปลว่าผ้าก๊อซพันแผล ผืนผ้าเหล่านี้จึงเป็นทั้งเครื่องแต่งกายหรูหรา เป็นผ้าห่อศพ และเป็นผ้าพันแผลที่ปกป้องรอยแยกของบาดแผลไปพร้อมกัน

GROUNDCONTROL: ในฐานะศิลปินที่มีเชื้อสายปาเลสไตน์ คุณมองการต่อสู้กับการถูกทำให้เป็นสินค้าในตลาดศิลปะอย่างไร เพราะหลายครั้งประเด็นความขัดแย้งทางการเมืองก็กลายเป็นเพียงสินค้าที่ถูกซื้อขายในหอศิลป์

แมนดี: นี่คือคำถามและปัญหาใจกลางที่ฉันต้องเจรจาต่อรองอยู่ตลอดเวลาในชีวิตการทำงาน ศิลปะก็เหมือนกับปรัชญา คือการตั้งคำถามและพยายามหาทางออกให้กับปัญหา แม้ว่าตลอดทั้งชีวิตนี้คุณจะไม่มีวันแก้ปัญหานั้นได้สำเร็จอย่างเด็ดขาดก็ตาม

ฉันไม่ได้นิยามตัวเองว่าเป็นนักกิจกรรม ฉันปฏิเสธที่จะทำงานแบบมีปฏิกิริยาตอบโต้อย่างตื้นเขิน (Reactionary) ในฐานะศิลปินที่มีชื่อเสียง ฉันเองก็เป็นส่วนหนึ่งของระบบอภิสิทธิ์ชนนี้ และเราทุกคนต่างก็มีส่วนพัวพันอยู่ในโครงสร้างนี้ด้วยกันทั้งนั้น สำหรับฉัน งานศิลปะที่ดีต้องทำงานบนขอบเขตของความคลุมเครือและความยิ่งใหญ่ล้นทะลัก (Sublime)

สุนทรียศาสตร์ที่มีความคลุมเครือจะสร้างอายุขัยที่ยืนยาวให้กับงาน และความยืนยาวนั้นเองที่จะทำให้เนื้อหาทางการเมืองของมันมีชีวิตอยู่ต่อไปได้ เคยมีนักข่าวเดินมาถามฉันว่า ทำไมในงานของฉันถึงไม่มีสัญลักษณ์ดาวแห่งเดวิด(สัญลักษณ์ของศาสนายูดายและชาวยิว)เลย ฉันตอบกลับไปว่า แล้วทำไมฉันต้องใส่ ในเมื่องานนี้ก็ไม่มีทั้งไม้กางเขนของคริสต์ หรือสัญลักษณ์ของอิสลาม

ถ้าฉันแปะสัญลักษณ์ทางการเมืองหรือศาสนาลงไปตรงๆ สัญลักษณ์เหล่านั้นจะทำลาย ‘ระนาบผิวหนัง’ ของงานทันที มันจะกระตุ้นให้คนเกิดอคติหรือปฏิกิริยาต่อต้านในทันทีโดยไม่เปิดรับอะไร แต่ฉันต้องการสร้างสภาพแวดล้อมที่ดึงดูดคนเข้ามาด้วยผัสสะก่อน ผ่านเสียงทุ้มกระแทกเหมือนจังหวะกลองในวัดผสานกับบรรยากาศแบบคลับเรฟใต้ดิน ให้คนรู้สึกผ่านสีสันและนามธรรมในระดับสากล แล้วค่อยปล่อยให้ดวงตาของพวกเขาเลือกที่จะเจาะลึกเข้าไปสำรวจเศษเสี้ยวประวัติศาสตร์ที่ซ่อนอยู่ข้างใน การทำหน้าที่เป็นผู้เก็บรักษาเศษซาก (Archivist) คือการกระทำทางการเมืองในตัวมันเอง

GROUNDCONTROL: ความรุนแรงที่ปาเลสไตน์เป็นจุดเปลี่ยนอย่างหนึ่งของประวัติศาสตร์โลก เพราะขณะนี้ทุกคนได้เห็นภาพเหตุการณ์เกิดขึ้นแทบจะสด ๆ ในหน้าจอโทรศัพท์ได้ทันที แต่มันก็ดูเหมือนจะยังคงดำเนินต่อไปอีกเสมอ ระบบภาพแบบนี้ส่งผลอย่างไรต่อวิธีคิดเกี่ยวกับภาพของคุณบ้าง

แมนดี: ใช่ ความตายและการสังหารหมู่มันไม่จบลงสักที ในบริบทสื่อสังคมออนไลน์อย่าง Instagram มีคำเรียกกลยุทธ์อย่าง ‘Flooding the zone’ คือการสาดซัดข้อมูลและภาพความรุนแรงเข้ามาจนล้นทะลัก จนกระทั่งสมองและจิตใจของมนุษย์รับไม่ไหว และเกิดกลไกการตัดขาดจากความรู้สึก (Dissociate) จนเลิกสนใจไปในที่สุด

หน้าที่ของศิลปินในปัจจุบัน ไม่ใช่การผลิตภาพความหวังแบบยูโทเปียในโลกอนาคตอย่างไร้เดียงสา —ในขณะที่ครอบครัวของฉันยังต้องหลบภัยอยู่ในห้องใต้ดินของโบสถ์และโรงพยาบาลในเขตสงคราม— แต่หน้าที่ของเราคือการจัดหา ‘กรอบ’ และ ‘พื้นที่’ เพื่อโอบอุ้มภาพความจริงเหล่านั้นเอาไว้ (Holding the Image)

ภาพบนโซเชียลมีเดียมันผ่านไปเร็วเกินไป แต่ในพื้นที่ศิลปะ เราสามารถใช้เสียง ใช้ความถี่ ใช้จิตรกรรม เพื่อค่อยๆ นำภาพความเจ็บปวดเหล่านั้นให้ซึมลึกเข้าไปในจิตรับรู้ของผู้ชมอย่างช้าๆ ฉันไม่ได้กำลังเรียกร้องให้ทุกคนต้องลุกขึ้นมาเดินขบวนหรือเป็นนักกิจกรรม แต่ฉันอยากขอให้คุณเริ่มต้นจากการ ‘มอง’ และ ‘โอบอุ้ม’ มันจริง ๆ ไม่ใช่ปล่อยให้มันผ่านไป

การอยู่ร่วมกับภาพความจริง การหยุดฟังเสียงของเพื่อนมนุษย์ที่กำลังทุกข์ทรมาน และการยอมรับความจริงร่วมกัน คือสิ่งจำเป็นพื้นฐานที่สุด เพราะถ้าวัฒนธรรมของเรายังคงสมรู้ร่วมคิดในการปิดหูปิดตาและปฏิเสธความอยุติธรรมเหล่านี้ต่อไปเรื่อยๆ ปลายทางของสังคมมนุษย์ก็คงไม่เหลืออะไร นอกจากภาวะเสียสติและความวิปลาสกันไปหมด